Page 1
« Nō te mā’itira’a i te ha’avare e ’aore i te parau-mau, ua ro’ohia tātou i te ho’ē tāfifi matara-’ore ». Ua tātarahapa te ’atimarara ra o Pierre Lacoste, i roto tāna mau ha’amana’ora’a i pāpa’ihia a ra’atira tahito ai ’oia nō te Fa’aterera’a rahi o te ārai-ruru’a nā te ara (DGSE), i te puahema fa’a’ohipahia i roto i te parau o te Rainbow Warrior. Te tōtōāra’a i te manuā o te ONG pāto’i-’ātōmī, ’oia o Greenpeace, i te 10 nō tiurai matahiti 1985 ra, i na’uanahi i te ho’ē tārena tāmatamatara’a ’ātōmī nā Patitifa, e tano ānei te reira i te mau pū-’ohipa ta’a-mata’i nō Farāni ? ’Aina-vare a’e nei te haufenua [1]. O te ha’avare ’ū’ana roa a’e ïa a te Hau mai te Parau o Dreyfus mai ā. I teie nei rā taime, ’e’ere fa’ahou atu ra i te ho’ē parau farāni-farāni. Ua ha’apohe te tonora’a i te ho’ē ta’ata Fenua-Raro (Néerlandais) i Niu-Terani. I tē māramaramra’a ē e o Farāni te tumu, putapū a’e nei te fa’atere-hau matamua niu-terani pupu-rohi (travailliste) ra o David Lange, i te ho’ē « ’ohipa ti’amate natihau pāturuhia e te ho’ē Hau ». O te ’ohipa ti’amate matamua roa teie i ravehia i roto i te tua’ā’ai o tōna fenua, e ’inaha i tauto’o na ’oia nō tē pāto’i i te mau tāmatamatara’a ’ātōmī farāni. Te mau tāpa’o e ’ū’ana mai ra, e te harura’ahia e 2 ti’a farāni, nā ta’ata fa’aipoipo ha’avare, ua arata’i te reira i te haufenua a Laurent Fabius ia fāri’i i te tuha’a a tāna mau pū-’ohipa. Ua ha’apāpū ’oia ē ’aita ’oia i ara, e ’aore re’a roa atu ïa te peretiteni François Mitterrand, riro iho nei teie ’ei ha’avare fāito 2.
Te ho’ē tonora’a ti’amate huna mā te i’oa o te mau perera’a « faufa’a » nō te ’ātōmī
« ’E’ita e ti’a ia ’u ia fa’atai’o i terā i te peretiteni ». E mea nā roto i teie mau ta’o tō Charles Hernu, te fa’atere-hau nō te Pārurura’a, pāto’ira’a i tē hōro’a ia François Mitterrand ra te parau ha’apapa pāpa’i-patapata-hia e te ’atimarara Lacoste a nau mahana i muri a’e i te tūpitara’a o tei fa’atomo i te Rainbow Warrior. Ho’ē ana’e parau o tei pāpa’ihia e Lacoste, i ni’a i te mātini patapata a te DGSE, nō te tere o tōna ti’a i Niu-Terani. [Tāna fa’ati’apaura’a] e ’aore ïa tāna fa’arapura’a. ’Aore roa a’e ’oia i huna i te arata’ira’a nō te fa’aotira’a o tei fa’anaho i te pū-’ohipa rohi nō tē ha’afifi i te ONG. Fetu fa’ahou iho nei Lacoste. Ua āra’a o Hernu : ’eiaha ia fa’ahitihia tōna fārereira’a tino i te peretiteni, a nau hepetoma nā mua a’e.
I te 15 nō mē matahiti 1985 ra, ua « ha’apāpū » Mitterrand « i te faufa’a o tāna i hina’aro na ia pū’oihia te mau tāmatamatara’a ’ātōmī », e ua fa’aoti i te parau tumu nō te ho’ē tonora’a huna. Ua fa’ahapa Mitterrand i te mā’itira’a a tōna fa’atere-hau nō te Pārurura’a i tē hāponora’a i te ho’ē tāpa’o
Page 2
pūai ia Greenpeace ra, ia fa’a’orehia tāna tārena pāto’i i te Pū Tāmatamatara’a ’Ātōmī nō Patitifa (CEP). Ua fa’aau ’ēna te DGSE i te ho’ē ’ōpuara’a tōtōā i te hope’a o te mau matahiti 1960 ra [2]. I pāto’i na ra Pierre Messmer i te reira. ’Aore ā ïa o Greenpeace [i taua tau ra], e ua taui te fāito o te ’ohipa fa’epāto’i i te mau ha’amaura’a ’ātōmī. Tei te matahiti 1972 ra tō te ONG, niuhia i te matahiti nā mua a’e i Tanata (Canada) nō tē ’aro i te mau tāmatamatara’a ’ātōmī marite nā Alaska, ha’afanora’a i te ho’ē manuā matamua i roto i te ārea ’ōpanihia e hā’ati ra ia Moruroa. I ti’aora na te Vega i tōna ra’atira ’ihitai (skipper), ’oia te tanata ra o David McTaggart (1932-2001), e i a’o na mā te ’ore e fa’a’ū’ana i te ’ohipa nei. Teie nei rā, i te matahiti i muri a’e, te ha’aparare-ve’a-ra’ahia te mau tonora’a, huehue ta’a-’ē, ua fa’atupu ïa i te ho’ē aumanava natihau e te ho’ē pe’ape’a maoro i rotopū i te ONG e te ’ihitai farāni [3]. I te matahiti 1973 ra, ’e’ere fa’ahou o Messmer i te fa’atere-hau nō te pārurura’a, e fa’atere-hau matamua rā, e maoti tē pāto’ira’a ta’ata-ho’ē a te fa’atere-hau o te mau Fenua nō te Ara-moana, ’oia o Bernard Stasi, nō tē ārai i te tōtōāra’a i te Fri, manuā nā Greenpeace mā tē uta i te ho’ē Taetaea’e nō te Fa’ati’amāra’a o tei riro ’ei pāto’i-fa’ehau (tenerara Jacques Pâris de Bollardière), te ho’ē firotōfo ta’a-maita’i nō Gandhi (te ’orometua [fa’aro’o] ra o Gilbert Nicolas), te ho’ē metua vārua, ’apotetoro nō te huehue-’ore (’oia o Jean Toulat), e te ho’ē matahiapo nō te ’ihinātura poritita (’oia o Brice Lalonde).
Hernu, o tei riro mai ’ei fa’atere-hau nō te Pārurura’a i te ’ōmuara’a ra’a o te tau-mana matamua a François Mitterand, ’ei ha’amauruurura’a i tōna tāpirira’a mai i te pupu autōtiare nō te pūai ’āpa’i, tītau-hou-ra’a e tano ai ia noa’a te mana, ua ti’aturi ’oia e tē ’ōmirihia ra o Greenpeace e Tōvietia [URSS]. I roto i te ho’ē puta piahia i te matahiti 2025 ra, ua fa’a’ite te pāpa’i-ve’a ra o Hervé Gattegno i te mau parau tāpa’opa’o a te DGSE e tārava ra nā teie aura’a, mā tē ’ore e ha’apu’eparau e nō hea mai te reira [4]. Ia au i te hi’ora’a a Lacoste, i te i’oa o tei mau parau-ho’ē, tē fa’aau ra o Hernu i te mau arata’ira’a a Greenpeace i tā te ho’ē fenua ’enemi. Ua rave ’oia, mai reira mai, i te ho’ē pū’ohura’a huru-’ē, o tei tū’ati, mā te tano huru tano, i tei orahia e te feiā tahito o te CEP o tei ’ite ra i tō rātou ’āmuira’a, mā te tahi huru ta’a-’ē, i te tonora’a nā te ara mā tē tāvini nā Porinetia : « Tē ’ā’āhia mai ra tātou i te tama’i, tei te tama’i tātou, ’eiaha e ha’amarirau i ni’a i te mau tumu parau mai teie te faufa’a, e amo hope roa vau i te ’ahopa !… » [5]. Ua ha’apāutuutuhia teie manava e te mau ha’amāramaramara’a o tei fa’ataehia ia na ra e te ’atimarara ra o Henri Fages, te fa’atere o te mau pū tāmatamatara’a ’ātōmī DirCEN o tei ha’amāta’ita’i ia na i te mau ha’amaura’a o te CEP i te ’āva’e novema matahiti 1984 ra. Ua fa’aara te ho’ē parau tāpa’opa’o i te DGSE, ravehia a nau mahana i muri a’e, i te ho’ē tonora’a e fa’aineinehia ra nō Greenpeace o tei riro i tē fa’aō mai, nō te taime matamua roa, i te ho’ē fa’epāto’i nā te fenua : te ārea ’ōpanihia i ruri-’ē-hia atu e te mau « poti uaua vitiviti pāinahia e te mau fa’epāto’i auti’amā porinetia » [6].
I te ’āva’e māti matahiti 1985 ra’a ra, ua ani Hernu i tōna fa’atere piha-ha’a, ’oia o Patrick Careil, ia fa’aineine i te tonora’a. Te fā, e arata’i i te ho’ē ’ohipa pereha’a (brutale), pa’ohia mā tē pari-’ore, nō tē hāmata’u i te ONG. Hernu, hinatae, ’ore’a ihonane (ti’a nō te porora’a a Vichy tāpe’ahia i te fa’ati’amāra’a nō tē Rave-āmui-ra’a, e mea au nā na i te fa’ahiti i tōna na’uamua ’ei ’ōti’ati’a…), ’aita ’oia e pāto’i i te mana’o ia noa’a mai te tahi ma’a paraparau nā te upo’o o te tahi fa’aterera’a-hau nō te Pārurura’a ’ei reira i tē noa’a-’ēna-ra’a ia na te ho’ē ro’o varavara i piha’i iho i te mau fa’ehau e te mana’o ta’ata. ’Ahē, ua ano te tonora’a nei.
Page 3
Te rātēra’a o te ho’ē tonora’a fa’arahi-hua-roa-hia nō te mau tumu poritita (tiurai 1985)
Ua fa’anahohia te tonora’a mā te rū-haere-ra’a. Ua taui Greenpeace i tāna mau ’ōpuara’a : ua fa’aru’e tōna manuā fa’atere ia Rotterdam, ’ei reira ho’i i tano ai i te DGSE ia ’ohipa na, ’aore i ātea roa i tāna mau pū, nō [tē fano i] Auckland, o tei fa’ahepo ia ’ite ’oi’oi i te mau vāhi. Te fa’aō-huna-ra’a i te pupu horo-pahī i manuiahia e te ra’atira tāpa’o 2 (lieutenant) ra o Christine Cabon, mā te i’oa o Frédérique Bonlieu, ua hōro’a mai te reira i te tāato’a o te ha’amāramaramara’a tano e te mau rāve’a nō tē fa’a’ohipa i te ho’ē tōtōāra’a marū, mai tei mātauhia e te DGSE. Ua ma’iri mai, a rave rahi a’e nei matahiti, te mau fifi teimaha i ni’a i te faura’o-pānu o Greenpeace : ’ino [mātini], pararī te māteria, ma’i-pe’e, rau noa atu ai te mau ’ati fa’atupuhia e te mau ti’a farāni o tei tu’u i te tihota i roto i te vaira’a mōrī, te pūehu ’emeri i roto i te mau mātini, e ’aore ïa fa’ata’ero i te mau mā’a a te pupu horo-pahī [7].
Ua fa’aotihia te mā’itira’a, tauvere i te mana’o o te mau ti’a, nō tē vāvāhi i te pahī, o tei riro ’ei huru tāpa’o i te tonora’a e tē fa’ataera’a ho’i i te ho’ē tāpa’o poritita ia Greenpeace. E rave rahi te mau ’ōpuara’a i fa’aauhia, i muri a’e i te fa’a’orera’ahia te ’arora’a nā te tua moana, o te mea ’ōmo’e roa a’e ïa e te mea mate mau roa a’e ho’i. Ua tāpe’ahia mai te parau tumu nō nā ’ōtamu e 2 nō tē fa’atomo i te pahī i muri a’e i te ho’ē tūpitara’a matamua ’ei fa’aarara’a. E autoru-’ahuru ti’a i fa’anahohia : te mau hopu-tama’i nō tē tāmau i nā tūpita e 2 i ni’a i te pahī i te uāhu nō Auckland, nā ta’ata fa’aipoipo ha’avare nō Turenge, mā te mau parau-rātere herevetia ha’avare, o tei pāina i te tonora’a e nō tē ha’amo’e i te māteria ’āfa’ihia mai e te 3ra’a o te pupu. Ua tārahu teie nā ti’a, rātere huru-’ē, i te ho’ē pahī-tā’ie i Noumea, ’oia te Ouvéa nō te ho’ē tere huru-’ē nā Patitifa ’apato’a mā te tau hiona ’apato’a. Ua uta rāua i te mau poti uaua (zodiac), te mau mauha’a hopu e te mau tūpita nā te mau hopu-tama’i, o tei tāmau manuia i nā ’ōtamu e 2 i ni’a i te ’āuri pererau e te tā’ere i te 10 nō tiurai matahiti 1985 ra. Te pā’inara’a matamua o tei vāvāhi i te ’āuri pererau, ua fa’atupu ïa mai tei ’ōpuahia na nō tē ti’avahora’a o te Rainbow Warrior. Te ta’ata pata-hoho’a o Greenpeace, ’oia o Fernando Pereira, tupatupahia (mana’o-’ino-hia) e te DGSE ē e ua ’ōmirihia ’oia e te KGB, e tae noa atu ’ei ti’a, ua ho’i fa’ahou ’oia i ni’a i te pahī nō tē rave i tāna māteria. Te 2ra’a o te pā’inara’a, o tei fa’aauhia nō tē fa’atomo i te manuā, o te hope’ara’a ïa nō na.
Ua tītorotoro te mūto’i niu-terani i ni’a i te ho’ē ha’apohera’a ta’ata. Te feiā matamua i mana’ohia, ua fātata i tē uiuihia : ua ’itehia nā ta’ata fa’aipoipo ha’avare ra, o Turenge mā. I muri a’e i tē ’ohira’a i te mauha’a a te mau hopu-tama’i, ua haere mā mai rāua e fa’aho’i, i te ti’a-toa ra, i te fare-huira (camping-car) o tā rāua i fa’a’ohipa nō te tonora’a. Nō te pēa-’ore, ua tāpa’o te mau ti’ai uāhu i te ’apa tānūmerara’a o teie tau rātere huru-’ē. Uiuihia e te mūto’i niu-terani, ua pi’i nā ti’a nei i te DGSE mā te ho’ē nūmera haruharuhia ’ei nō ’ō i te fa’aterera’a-hau ra nō te Pārurura’a.
Nā hea i tē amo i teie fa’arapura’a i mua i te mana’o farāni, ’oia iho [te mana’o] aotahi, i te mea ē ua puta teie parau nā te mau upo’o parau o te ve’a natihau ? Fetu fa’ahou iho nei o Lacoste. Ua ani Hernu ia na i « te ho’ē parau ha’apapa pāpa’i-rima mā nā tuha’a e 2 ». Te [tuha’a] matamua, « maita’i », e fa’a’ohipahia atu ïa ’ei fāpura i mua te ve’a. Te piti « mā tē hōro’a i te fa’ati’ara’a mau o te mau ’ohipa i tupu na », ia « ha’apotohia ». E tītauhia ia hō i te mau ha’apapa, ’aita rā ho’i o Hernu i nahonaho ia fā’ī i tāna ’ahopa i roto i teie parau. Noa atu te taera’a ’oia i tē ’ōpanipani ia na i roto i te ha’avare, te hina’aro ra ’oia e tātuha’a i tei tupu na mā tē fāri’i ē e tonora’a nō te ha’amāramaramara’a, mā tē ’ore e amo i te ’ohipa tōtōāra’a.
Page 4
Te parau ha’apapa Tricot : te fa’aha’avare maita’i nei te Hau i tōna ti’a
Nā te teitei-roa-ra’a o te Hau, ua fāri’ihia teie puahema o te ha’avare nō tē tāpo’i i te ’ohipa huna, noa atu ïa te mau nu’ura’a o te tītorotorora’a niu-terani. Mā tē ’āpe’e i te hina’aro o François Mitterrand, ua ha’amau Laurent Fabius i « te ho’ē tītorotorora’a pū-fa’atere ti’amā ». Ua pūpū ’oia i te reira i te 8 nō ’atete ia Bernard Tricot, fa’aa’o nō te Hau i roto i te tau fa’atuha’ara’a, mā te haere’a fa’ahiahia e mā te ro’o pōra’o-’ore. I te 25 nō ’atete, ua hōro’a te pāpa’i parau rahi tahito o te Élysée nā te maru o de Gaulle i tāna parau ha’apapa. Tē tia’ituru ra Fabius e tūpohe i te auahi ha’aparare-ve’a : « Tē mana’o nei o Tricot ē, mai te peu ē ua rave mauā te mau pū-’ohipa farāni i te tere hi’opo’a mā tē fa’atū’ati i te mau tāmatamatara’a ’ātōmī a Farāni nā Patitifa, ’āre’a maori rā tāna ti’aturira’a, ’aita ïa te mau ta’ata i haruhia i Niu-Terani, e ’aita ho’i te pupu horo-pahī o te Ouvéa i rave i te tapimate i te Rainbow-Warrior, ’aore rātou i fa’auehia nō te reira ». Ua tano te reira nā te haere’a ta’o, tē tāpo’i nei rā i te ’ohipa a te tahi atu pupu, ’oia tā te mau hopu-tama’i. I mua i te ve’a, ua amo Fabius i ni’a ia na iho « te fa’atumu rave-tā’ue-hia e te DGSE » : e tere tītau ha’amāramaramara’a tō tōna mau ti’a, e ’e’ita rātou e ō i roto i te tōtōāra’a.
Ua pōurihia ānei rā o Fabius i te ha’avare e parau-hapa-’ore-hia mai ra e Tricot ? Ua ’ite ’oia i te vaira’a mai o te tonora’a o tāna i ’aufau mā tē faufa’a huna a Matignon. Ua fa’aarahia ānei rā ho’i ’oia i te hu’ahu’ara’a ? Ua fāri’i maori rā ’oia i te tātarara’a a te fa’atere-hau nō te Pārurura’a. Mā te hara’o’o, ’āpe’e iho ra Lacoste i tā na e parau ra ē « te puahema nō te ha’avare ». ’Aore ’oia e ti’aturi ra i te ho’ē iti noa a’e mā’īra’a fa’anahohia i roto i te ha’amāramaramara’a ve’a hape e fa’aapi ra i te vauvau ha’amāramaramara’a o te mau fa’atumu tauvere e te ’āno’ihia. Te Canard enchaîné, mā te ta’a-’ore, ua vauvai ïa i te fa’atumu nō te ho’ē ’ōpuara’a fa’ati’a-’ore-hia e te DirCEN. E riro ē i tītau na te mau fa’ehau, mā te ha’ape’ape’a i te tārena na’uamuri a Greenpeace, i te mau hopu-tama’i a te DGSE, e i rave autaea’e na i te ’ōpuara’a nō te tōtōāra’a. Te tahi atu ārai-auahi, hau roa atu i te fa’ahua, i te Canard o tei pū’oi mā tē ’ore e fāri’i i te reira, fa’atoro a’e ra i te vare Albion [Piritānia-Nui]. Ua ’ahuhia te mau pupu farāni « e te mau ti’a ’e’ē, e mau piritānia mauā paha, ’ei fa’ataupupū i te mau “faufa’a farāni” nā Patitifa ’apato’a ».
Te ho’ē ha’avare a te Hau ha’amauha’ahia e fa’ahānoahia o tei ’ore e ha’afifi i te poritita ’ātōmī farāni
Teie ’āno’ira’a ha’amāramaramara’a, fa’arahihia e te mau mā’īra’a nō roto mai i te ho’ē mero nō te DGSE, ua iri mai ïa i ni’a i te mau nu’ura’a a te mūto’i niu-terani o tei ’ore i tāmarūhia e Pierre Joxe. Nō te mea ho’i ē ua hōro’ahia ia na ra te fāpura a te mau ti’a o tei fa’ati’amā ia rātou i te mau arata’ira’a a Hernu, ua fa’aue te fa’atere-hau nō te Orara’a Roto, o tei ’ore e fāri’i ia na i roto i tōna ’ā’au, ia fa’a’ohipahia te mau parau-fa’aoti (mandats) nō te mau tāpe’ara’a natihau. Te rahi noa mai ra te mau pūharara’a e tē ha’afifi ra i te tātarara’a a Hernu. A ta’a noa atu ai i tōna ora-tāmau-ra’a i te huna ē e i rave na te ho’ē pupu nō te pū ’ohipa i tē tōtōāra’a i te Rainbow Warrior, ua ha’amata tōna mau taetaea’e i tē tītau [ia fa’a’orehia te tapu] ’ei fa’aora i te haufenua. I te 18 nō tetepa, pāturuhia e te ho’ē puna a te Mūto’i ture, ua fa’a’ite Edwy Plenel i roto i Le Monde i te vaira’a mai o te 3ra’a o te pupu [8]. I te 19 nō tetepa, ua ’orero te parau fa’aara a te Monde i te parau teiamaha-hope : « I te taime a mana’ohia ai ē e riro atu i tē fā mai ē e ha’avare a te Hau, e rēni ’āfaro te pae pāto’i i ni’a i te ra’atira o te Hau iho ». Fa’atūtia iho ra Fabius i te ’atimarara Lacoste, e e tūra’i atu ra ia fa’aho’i ti’ara’a tōna fa’atere-hau nō te Pārurura’a. I te 20 nō tetepa, ha’amauruuru iho ra François Mitterrand ia na e aroha atu ra i tōna haere-’ē-ra’a atu mā tē rahi a’e rā te auhere i te poritita : « I te
Page 5
hora rumaruma, o vau nei, mai te tuatau, to tau’a » [9]. I te reira ra’a, ua fāri’i o Fabius i mua i te mau tāviri-hoho’a ē « nā te mau ti’a o te DGSE i fa’atomo » i te manuā fa’atere ra o Greenpeace, e ua rave rātou ia au i te fa’auera’a ». E fa’arava’i iho ra : « ua hunahia teie parau-mau i te fa’aa’o o te Hau ra o Tricot ». « E mea hā’iri’ri te parau-mau », e pū’ohu iho ra, « e mea faufa’a rā ia ravehia ’ona mā te māramarama e mā te hope » [10].
E aha rā te ’avau a Greenpeace nō te tāpura ’ātōmī farāni ? E mara’a ia turu i te mau pahī-tā’ie na’ina’i pāto’i, e i tē rautī i te fa’atū’ati rātio nā te ara mā tē ha’aparare i te mau hoho’a i te mau pū-ve’a ra, ua tia’i ānei rā ho’i te Rainbow Warrior ia vāvāhihia ? Ua fa’atano o Hernu i te tonora’a nā roto i te parau nō tē tama’i o tei fa’ataime i te mau parau tumu manahune, e ’inaha ’aita te tā’ere ha’apāutuutuhia o te manuā fa’atere o te ONG e fa’aitoito mai ra ia vāvāhihia ’ona. O te ’irava tumu ïa a te parau ha’apapa i pāpa’ihia e Lacoste iho : « Tē ’ā’āhia mai ra tātou i te tama’i, tei te tama’i tātou ». ’Inaha, ’aita te ONG fa’atupu-hau, a ha’amauha’a-noa-hia atu ai ’ona e te ho’ē pūai ’enemi mai ia Tōvietia [URSS] (o te paraura’a ïa a te DGSE [11]), ’aita o Niu-Terani, manahune fa’ati’amā mau ānei ho’i, i ’imi na ia fa’atupu i te tama’i ia Farāni. Tē fa’a’ite mai nei rā te taehae o Hernu i te ho’ē hi’ora’a e vai ra : te mau tāmatamatara’a ’ātōmī nā Patitifa, ua riro te reira nō te mau fa’ehau ’ei tonora’a e hā’uti i te ’ā’au o te manahau-’ē farāni, noa atu te ātea ’ē. Ha’amauhia i te āteara’a 16 000 kiromētera ia Paris, ua tāho’ē te CEP i te mau rāve’a fāito rahi : te ’āfa o te teiahara’a o te ’ihitai farāni nā te mau tārena matamua, nō tē ārai-pāruru’a i te ārea, e te fāito hau atu i te 100 000 fa’ehau i roto i te matahiti 1966 e 1996 atu. Ua tauturu te mau tāmatamatara’a ia Farāni ia mau i te paura H, e tē fa’arirora’a i tāna pūai ’āpa’i, ’ei hāmāta’uta’u. I roto i te ferurira’a o Hernu, te ho’ē o te mau pāito faufa’a nō te fāriura’a o te PS [Pupu Autōtiare] i te hāmāta’uta’ura’a ’ātōmī, tē piri ra te mau tonora’a io te CEP i te ho’ē tonora’a fa’ehau, e tē pāhono ra i te mau ha’ape’ape’ara’a e ’ū’ana atu ra o te mau fa’ehau ’ei reira. Te toe’a ra, i muri a’e i te turorira’a, ua tāpe’a Mitterrand i te ho’ēā fāito ārai-pāruru’a. Ua « fa’a’āpī ’oia i te fa’auera’a hōro’ahia i te mau Nu’u ia ’ōpani, ’inaha noa atu nā roto i te pūai, i te tāato’a o te mau tere fa’ati’a-’ore-hia nā te mau miti fenua farāni e nā te a’eha’i māreva farāni o te mau motu porinetia nō Mururoa [’ina] e Fangataufa » [12]. E ua tere ’oia i Moruroa i te 13 nō tetepa, a fa’aau-’ore noa atu ai o Niu-Terani, ’Auterāria e ’aore ïa o Fītī mā, nō tē tāpa’o te pū’oira’a o te CEP [13].
Te mā’itira’a i te ha’avare nō tē tāpo’i i te rātēra’a, tē ha’afifi ra te reira i te tū’atira’a o te feiā ti’ara’a-ta’ata i roto i tō rātou mau haufenua, e ’aita rā i faufa’ahia i te pae hope’a. Ua fāna’o o Greenpeace i te tahi tā’amura’a ’ā’ano nō te auhere (sympathie) nā te ao, e ua mārehurehu ho’i te hoho’a o Farāni nā te maorora’a o te tau nā Patitifa. ’Oia mau, e hoho’a mai te mana’o farāni, mai tei ’ite-pinepine-hia ia ’aro-ana’e-hia te hoho’a o te hau nā te ara roa, e a tae ho’i ē tē vaivai noa ra te tupatupa (soupçon) nō te ho’ē ’ōmirira’a ’e’ē. Ua tītau rū te mono o Lacoste, ’oia te tenerara René Imbot, i te ve’a nō tē fa’ahiti i te ho’ē « tonora’a ’aravihi nō tē fa’atā’ue’ue » e tae noa atu « i tē vāvāhira’a i te mau pū-’ohipa huna farāni ». Ua fa’ahitihia ā te fa’atumu nō te ho’ē tere tāu’ati piritānia i te matahiti 2007 ra nā roto i te ho’ē mero o te pupu, ’oia te taote [ma’i] ra o Xavier
Page 6
Maniguet [14]. ’Aita e paruparu ra te tū’atira’a i te hāmāta’uta’ura’a, ua pūai maori atu ā nā te mau matahiti i muri a’e, te tuha’a o te feiā uiuihia e tei fāri’i i te parau tumu nō te mau tāmatamatara’a, ua mara’a i te fāito 60% i te ’āva’e tetepa matahiti 1985 ra [15]. I Porinetia, te ho’ē pae o te huira’atira nō Tūreia o tei tere atu nā ni’a i te ho’ē manuā a Greenpeace i te matahiti 1995 ra, nō tē pāto’i i tē rave-fa’ahou-ra’ahia te mau tāmatamatara’a, ’aita re’a rā e naho’a i noa’a i te tāho’ēhia e te tā’atira’a i reira mā te riro mai ’ei tuha’a nō te hurufenua o te CEP. ’Inaha, ’e’ere i te mea varavara ia fa’ati’a mai te mau rave-’ohipa tahito i te mau ’ā’amu nō te taera’a mai te mau manuā a te ONG e ’aore ïa e tu’u i mua i te mau hoho’a-pata o teie mau manuā, mai te hi’ora’a o teie patu-fare nō te mau ha’amana’ora’a nō Moruroa, ’ei reira e vai mai ai e rave rahi hoho’a-pata nō te manuā fa’atere o te faura’o-pānu :
Figure 1
Te ho’ē putura’a hoho’a-pata ha’amana’ora’a io te ho’ē rave-’ohipa tahito o te CEP, ta’ata matuita, i Nuku Hiva, ’ei reira e ’ite-maita’i-hia ai te mau patara’a hoho’a o te mau pahī a Greenpeace
Page 7
’Aita te mau Farāni i fa’ariri roa ia Mitterrand nō te ha’avare a te Hau nō tē ha’apae ia na i te ho’ē pae rahi i te mā’itira’a peretiteni matahiti 1988 ra – i ’ore’ore na ho’i te ha’amana’ora’a o te turorira’a. Mai te peu ē e tē ’ao ra te pae ’atau i te mana-ha’a-’ore o te haufenua, ’aita ’ona e ha’afifi ra i te ’ohipa a te DGSE, e ua turu i te hanahana o te hau. E nau mahana i muri a’e i te fa’aho’ira’a ti’ara’a o Hernu, ua fa’aara Messmer i te ve’a : « ’Aore au e hina’aro nei ia fa’atōhia te tāu’aparaura’a, nō te mea ua fa’ahāmā teie parau ia Farāni, e, mai te mau Farāni tāato’a, e hara’o’ohia vau ia fa’ahāmāhia tō ’u fenua. Te tātarahapa o tā ’u e ’ore e fāri’i i teie haufenua, o te rirora’a ïa ’ona ’ei tumu nō teie fa’ahāmāra’a » [16]. E i te reira ra, te tomite tītorotoro huiparau (parlementaire) hina’arohia e Fabius i mua i te mau tāviri-hoho’a, i te 20 nō tetepa matahiti 1985 ra, ’aita roa atu ïa i fā noa a’e mai…
Te tahi hi’ora’a huru maita’i-’ē (pessimiste) iti a’e o te parau nei, o tē tāpa’ora’a ïa e ua riro te reira ’ei tumu, ’ei hutira’a aho ’āpī nō te ve’a tītorotoro o tei manuia maita’i i roto i te parau nei…
