Skip to content

DOI :

Fa’a’āpīra’a hope’a i te mahana 15/01/2026
  • De la création du CEP en 1963 à la mise en œuvre de la première campagne en 1966, jusqu’à l’ultime campagne de 1996, on estime à 10 à 12 000 Polynésiens et 100 000 Européens (français et portugais) le personnel mobilisé. Ces effectifs, plus nombreux que prévus, majoritairement militaires, malgré la présence des civils du CEA et l’emploi local de salariés, ont été très majoritairement masculins et concentrés sur les sites de tir (Moruroa, Fangataufa), la base avancée de Hao, les postes périphériques à l’échelle de toute la Polynésie (Gambier, Reao, Tureia etc), modifiant pendant quelques années l’équilibre démographique des îles concernées, y compris à Tahiti, qui servait de base arrière.

    L’usage de civils polynésiens relevait de logique de coûts et d’une volonté politique d’associer le territoire à la mise au point de la bombe et de préparer une conversion de la société polynésienne à une économie moderne, fondée sur le salariat, en dépit des représentations péjoratives initiales, qui pesaient sur la capacité d’adaptation des Polynésiens. Cette volonté, appuyée sur la formation professionnelle, était contrebalancée par la crainte d’une transformation trop rapide favorisant l’exode rural et des problèmes sociaux.

Sommaire

Page 1

To’o hia ta’ata i rohi na i te CEP ra ? ’Aita te mau hi’ora’a ’āmui a te Hui-fa’atere (État-major) e tū’ati ra i te mau pāpa’a (données) a te DIRCEN, teie nei rā, ia firi-ana’e-hia te mau puna, e ti’a ïa ia papa fa’ahou mā te huru pāpū i te mau rahira’a ta’ata i tihepuhia e te CEP, fa’ehau e tīvira.

 E fa’ehau te feiā patu matamua o te CEP. E 2 pupu fa’ehau i fa’anahohia : Ua ’āmui atu te Nu’u fa’ehau tāupo’o-’uo’uo i te ha’amaura’a i te 5ra’a o te RMP (pupu fa’ehau tūru’irau (mixte) nō Patitifa) mā te mau ti’a o te Pāito (Génie). Mai te tau pō’ai o te matahiti 1963 ra e tae atu i te tau pō’ai o te matahiti 1965 ra, [ua rohi] « te rima ’utuafare hope a te CEP », ua vāere, tāpū i te fenua, fa’ati’a i te mau fare hāmanihouhia, patu i te mau purōmu e mau taura’a manureva, « fa’atanotano » i te mau tahera’a pape, etv., i Tahiti ānei, i Moruroa ānei, e ’aore rā i Hao [1]. Ua pe’ape’a te māna’omana’o nā Porinetia i te taera’a mai te mau fa’ehau tāupo’o-’uo’uo, e pinepine ē e mau fa’ehau purutia (Heremani) tahito : i te 20 nō tiunu matahiti 1963 ra, ua pūhara te mau mero o te ’Āpo’ora’a [Fenua] i te haere’a mai o te mau « SS e te mau tūmate-ta’ata tārahuhia » [2]. Ua ’ite te tōmānā matamua o te CEP « i te tahi fa’atura-māramarama-’ore-ra’a hope i te Tōmānāra’a ’Ihitai i pāto’ihia » [3]. Te tahi atu pupu fa’ehau ra, te 115ra’a CMGA (Taiete Fa’aterera’a i te pāito o te Reva), e 200 ta’ata nō roto mai i nā pupu fa’ehau e 3 (Toul, Compiègne, e Toulouse) e « te tahi rima-turu nō Porinetia » [4]. Ua patu teie mau fa’ehau e 2 nā taura’a manureva i Moruroa i te matahiti 1964 ra : te ho’ē, fāito na’ina’i, auta’a, e te tahi ra, fāito rahi roa a’e – o tei fa’a’ohipahia nei ā i teie mahana. Ua fa’anahonaho rātou i muri a’e i te ārea [nō te] ora patuhia i piha’i iho i te ’oire nō ’Otepa, i Hao, e ua patu i te hō’ē taura’a manureva i reira hou a’e a tauto’o atu ai i te mau patura’a nō Fangataufa.

I muri a’e, tae mai nei te mau rave-’ohipa ’āpī. Ua fāito te tōmānā matamua o te CEP ia rātou ’ei mā’itira’a 2 (faufa’a-’ore nā te tahi vahi-’ē atu nō tōna fāito-maita’i ») [5]. Ua fāri’i te tenerara ra o Thiry ē : « Nō tē fa’aiti i te fāito-rahi, tītauhia e ha’amaita’i i te fāito-maita’i. ’E’ere te CEP i te ho’ē pupu fa’ehau mai ia Charleville e ’aore rā Romorantin, tē hina’aro nei au i te ho’ē pu’e-mā’iti » [6]. Te fa’auiuira’a nō te ’aravihi o te mau rave-’ohipa, ua nu’u i muri a’e nā te pae o te mau Porinetia, nō te mara’ara’a tāmau o te mau rahira’a rave-’ohipa e tae noa atu i te tārena matamua, nō te reira o Thiry i tītauhia ai ia ha’apāpū.

 

E mau fa’ehau rahi roa a’e i tei fa’aauhia na, i Tahiti e i Hao

 

E mau rahira’a fa’ehau fāito 12 500 i te ’āva’e tiunu matahiti 1966 ra

 

Ua ’āmaha te feiā-’ohipa fa’ehau e te pae fa’atere i te mau rave-’ohipa tāmau (« mau ti’a tauto’o »), « mau pāturu auta’a » (patura’a e ’aore rā fa’anahora’a i te mau pū) e te mau « pāturu ’aitere » (i te ’anotau o te mau tārena tāmatamatara’a). Mā te hi’ora’a fenua, ua ’ōperehia rātou nā Tahiti, Hao, Moruroa, e Fangataufa, e te mau ti’ara’a-’ohipa nā te paehiti.

Page 2

I te ’āva’e tenuare matahiti 1964 ra, i te ’ōmuara’a o te tahua-’ohipa, ua tāho’ē te CEP e 2 410 fa’ehau, mā te 2/3 o tei tonohia i Tahiti (68,5%). Tē taiā ra te mau huimana tīvira i te ho’ē ’ōta’ara’a o te rohi i te mau pū tia’i (base arrière). Ua fāri’i te ’ōpuara’a arata’i a te CEP, vauvauhia i mua i te mau fa’aterera’a-hau i te 15 nō fepuare matahiti 1964 ra, i te tanora’a o Tahiti mā te ti’aoro ato’a rā ē : « nō te tumu poritita, fa’arava’ira’a faufa’a, e pa’epa’e-’ohipa (logistique), tītauhia e ara ia ’ore ia tāho’ēhia te mau rahira’a rarahi e riro i te fa’ahuehue atu i te orara’a o te fenua » [7]. I te ’āva’e tiunu matahiti 1964 ra, ua fa’atāpae te tihepura’a tīvira i te mau rahira’a ta’ata honohia i te CEP i te fāito e 2 785. Ua vauvau Messmer i te tahi rāve’a (marotte) : e tari, ia au i tei mara’a, i te mau rohi e mau rave-’ohipa fa’ehau mai Tahiti i Hao atu. Teie nei rā, i taua taime ra, ua fa’a’ohipa ’ēna te CEP e 227 ta’ata o te motu, ’oia ho’i ho’ē ā ïa rahira’a i tō te huira’atira [8].

Tē ’aimamau ta’ata rahi noa atu ra te tahua-’ohipa. Mai nā ’āva’e tenuare e ’atopa atu nō matahiti 1965 ra, ua tāta’itoru te mau rahira’a ta’ata ’āmui : mai te 2 956 fa’ehau (2 001 rave-’ohipa tāmau, 955 ta’ata patu fare) e tae atu i te 9 000 ta’ata mai te peu ē e ’āmuihia te mau rave-’ohipa tīvira tihepuhia e te mau Nu’u, e i muri a’e, e te CEA. Tē tāpura-fa’ahou-hia nei rā, i tau taime ra, ia tāpae i te fāito raro mai i te 5 000 fa’ehau tāmau i te hope’a matahiti 1966 ra :

Te mau rahira’a ta’ata ’āmui ’itehia e fa’aauhia i te ’āva’e ’atopa matahiti 1965 ra [9]

  • Figure 1

    Effectifs globaux constatés et prévus en octobre 1965 [10]

    Te mau rahira’a ta’ata ’āmui ’itehia e fa’aauhia i te ’āva’e ’atopa matahiti 1965 ra

Page 3

Teie nei rā, mā te mau pāturu ’aitere, e tae’ahia te tāta’ipiti. I te 30 nō tiunu matahiti 1966 ra, i na’uanahi (à la veille) i te tūpitara’a matamua, ua tihepu te CEP 12 531 fa’ehau (2 708 [nu’u] Fenua, 8 720 [nu’u] ’Ihitai mā te force Alpha, e 1 103 [nu’u] Reva) [11]:

Inera’a o te mau rahira’a fa’ehau a te CEP mai tiunu matahiti 1964 ē tiunu 1966 atu [12]

  • Figure 2

    Évolution des effectifs militaires CEP de juin 1964 à juin 1966 [13]

    Inera’a o te mau rahira’a fa’ehau a te CEP mai tiunu matahiti 1964 ē tiunu 1966 atu

Page 4

I te ’āva’e tetepa matahiti 1966 ra, ua tu’u te mau Nu’u fa’ehau i te Tomite tī’a’au nō tē fa’aiti i te mau fāito-hōpoi’a a te CEP, te ’ōperera’a i nā 12 427 fa’ehau tihepuhia. E teiaha rahi roa te [nu’u] ’ihitai, nō te uta-moana-ra’ahia te tahi pae rahi o te feiā-’ohipa :

SHD, GR 9 S 93, Parau Tāpiri o te Parau Haruharu nō te 3ra’a o te putuputura’a o te Tomite a te CEP fa’atupuhia i te 19 nō tetepa 1966 ra, i Paris, i te 26 nō tetepa 1966 ra.

 

  • Figure 3

    SHD, GR 9 S 93, Annexe au PV de la 3e réunion de la Commission du CEP tenue le 19 septembre 1966, Paris, le 26 septembre 1966.

    SHD, GR 9 S 93, Parau Tāpiri o te Parau Haruharu nō te 3ra’a o te putuputura’a o te Tomite a te CEP fa’atupuhia i te 19 nō tetepa 1966 ra, i Paris, i te 26 nō tetepa 1966 ra.

Page 5

I mua ia Ailleret, o tei ha’amau i te Tomite i hina’arohia e Messmer, ua tātarahapa ’o Thiry mā tē fa’ahiti ato’a rā i tei tupu na i Sahara : « Ia fa’aoti-ana’e-hia te mau rahira’a ta’ata, ua ’ite ’oe e a’u tenerara ē, e ti’a [ia tātou] ia turu ia rātou nō te mau ’ohipa tanotano : fa’atāmā’a ia rātou, ha’apūhapa ia rātou, e aupuru ia rātou, etv. E topa [tātou] i roto i teie ’ohipa parau rahi nō te ’āpapara’a tū’ati o ta ’oe i ’ite maita’i na i Reggane. Ua tū’ati mau na te ’āpapara’a, e e tae [tātou] i nia a’e i te fāito-’ōti’a i mana’ohia e tātou. E fifi rā teie e vai nei » [14]. I te ’Āpo’ora’a nō te Pārurura’a nō te 14 nō Novema matahiti 1966 ra, o tei ho’i mai i ni’a i te tārena matamua, ua tītau o Pompidou i te fa’aitira’a i te mau rahira’a ta’ata [15]. Ua ’ōta’ata’a marū noa rātou. I te hope’a matahiti 1967 ra, ua tihepu fa’ahou te CEP 9 244 fa’ehau e 3 300 tīvira, mā te 1 830 Porinetia. I te hope’a matahiti 1971 ra, ua tihepu te CEP e 5 971 fa’ehau tāmau mā te 1 790 nō te tau fa’ehau.

 

E mau fa’ehau fātata roa ē e rahira’a tāne ana’e, e ’europa ho’i te pae rahi

 

I  te matahiti 1966 ra, i rotopū i nā 7 004 fa’ehau « tauto’o » e, e 76 vahine e vai ra i te CEP, ’oia ho’i i raro iti noa mai i te 1% o te mau rahira’a ta’ata. Mā nā 5 575 [fa’ehau] pāturu (5 393 [fa’ehau] ’ihitai ihoā rā nō te pupu Alpha), ua tāho’ē te tārena matamua i e to’ofanu 12 500 fa’ehau, i te ’āva’e tiurai ra, fātata te tāato’a e tāne ana’e mā tē fa’atupu i te ho’ē harura’a fenua mana’o-’ore-hia e te au-’ore o tei ’itehia e Thiry : « Ua fa’aō mai te ho’ē aumanava « pāto’i-papa’ā » i roto i te mau ferurira’a nō te mau tumu e rave rahi, e ’inaha ho’i ē, a ’ū’ana noa ai te anira’a [’ohipa] a te mau tāne ra, tē tōitiiti nei ïa i te fa’aanira’a [’ohipa] a te mau vahine »[16].

 

Tore

Fenua

’Ihitai

Reva

Mūto’i farāni /

Ture fa’ehau

’Āmui

’Ōfitīe tau tāvini

127

165

98

4

394

’Ōfitīe tau fa’ehau

8

9

2

 

19

’Ōfitīe ’Āmui

135

174

100

4

413

’Ōfitīe-raro tau tāvini

680

919

455

32

2086

’Ōfitīe-raro tau fa’ehau

33

 

 

 

33

’Ōfitīe-raro ’Āmui

713

919

455

32

2119

Tāne tau tāvini

671

1589

53

 

2313

Tāne tau fa’ehau

853

812

418

 

2083

Feiā-’ohipa vahine

65

1

10

 

76

Fa’ehau tāne ’Āmui

1589

2402

481

 

4472

’Āmui

2437

3495

1036

36

7004

Tāato’a o te mau rahira’a fa’ehau i te 31 nō titema matahiti 1966 [17]

Page 6

Te fāito o te mau fa’ehau nā te mau motu, i Hao ihoā rā, o tei riro ’ei pū mata-ara (base avancée) nō Hao :

 

 

Papeete

Hao

’Āmuira’a CEP

’Āmui

Fenua

1 247

577

174

151

2 149

Reva

354

494

46

189

1 083

’Ihitai

404

138

243

8 106

8 891

Mau tāvinira’a ’āmui

 

 

 

109

109

’Āmui

2 005

1 209

463

8 555

12 232

Tāato’a o te mau rahira’a ta’ata i te ’anotau o te tārena tūpitara’a matamua, i te 30 nō tiurai matahiti 1966 ra [18] 

 

I Tūreia, e 90 ta’ata tā te mau fare fa’aineinehia e fāri’i, ’oia ho’i ua hau atu i tō te huira’atira. I te matahiti 1971 ra, tei ni’a te nohora’a i te 109 ro’i.

 

E mau tīvira porinetia nō te mau tumu ’ihiha’a e poritita

 

I te matahiti 1962 ra’a ra, ua fa’ariro te tenerara Thiry i te mau perera’a poritita o te fa’a’ohipara’a i te mau Porinetia nō tē ārai i te « tāpiripiri », ’ia ’āpe’e te CEP i te fa’a’tau’āpīra’a i te ho’ē tōtaiete porinetia o tei ineine, ia au i tāna hi’ora’a, ia tomo i roto i te ho’ē fa’anahora’a aotahihia.

 

Te tahi hina’aro poritita ’ume’umehia e te mata’u i te mau rāterera’a tāmau

 

Ua fa’a’ō Thiry i te tihepu-’ohipa nā te fenua nei i roto i te tāpura fa’aani a te mau taiete unuma. Ia au i te ho’ē tua’irava, « e ti’a i te fatu-’ohipa ia tihepu mā te fāito-rahi roa a’e i te rima-’ohipa nā te fenua nei », te ho’ē rēnira’a mā tē fa’aara « e ’e’ita ’oia e rave i te rima-’ohipa nō rāpae mai maoti rā tō te haumetua i muri a’e i te fāri’ira’a mana a te Ra’atira o te Fenua » [19]. I te matahiti 1962 ra, i ni’a i te rahira’a e 84 500 ta’ata, e 28 000 rave-’ohipa tau tāvini tā Porinetia, mā te 11 000 ana’e rave-’ohipa ’aufauhia – ia fa’aauhia i te fāito e 7 250 rave-’ohipa i te matahiti 1960 ra [20]. Ta’a’ē atu ai te tihepu-’ohipa heru i Makatea o tei fa’atupu i te mau nanura’a i rotopū i te mau ta’amotu, nā roto i te tāvirira’a-hoho’a Révoltés du Bounty, ua fa’atupu te MGM i te huimoni-’āva’e (salariat) ia au i te fāito nō Tahiti. I te ’āva’e tenuare matahiti 1964 ra, tē hurihuri ra te tohura’a nō te mau vatara’a o te rima-’ohipa i rotopū i te fāito 800 e 2 500.

No Thiry, e mea ’ohie a’e e te māmā a’e ho’i ia fa’a’ohipa i te rima-’ohipa nō te fenua iho, i te fa’areva mai i te mau tīvira, teie nei rā ho’i, tei ni’a a’e tōna fāito-moni i tō te tihepura’a fa’ehau : « e mea hau a’e nā ’u e tūru’i maita’i roa i ni’a i te mau rāve’a fa’ehau nō te mea o te Upo’o parau III ïa o te mau Nu’u fa’ehau teie e uiuihia ra, e ’inaha ia rave ana’e au i te ho’ē rāve’a tīvira, e mea moni rahi roa atu ïa, e teiaha roa atu ho’i tā ’u tāpura faufa’a » [21]. « Ia tihepu ana’e au i te mau Porinetia, e hāpono vau i te parau-pe’era’a tāato’a. Mai te peu ē e mau fa’ehau ti’ara’a 2 tā ’u ra, e hāpono noa ïa vau ho’ē ana’e tuha’a o te parau-pe’era’a ». Ua tāpa’o o Vedel, o tei hi’opo’a i te CEP i te matahiti 1966 ra, i roto i tāna puta-tāpa’opa’o : « E ti’a mauā e fa’ahepo i te CEP, o tei au a’e e mā’iti i te rima-’ohipa fa’ehau » – i tō te tīvira porientia [22]. « ’Oia mau, e ti’a mai te mau aupupu e te

Page 7

aumanava nō tē pāto’ira’a », ’e’ita rā teie hi’ora’a e ha’afifi i tē fa’aau i te ho’ē tā’atira’a tītauhia nō te mau tumu poritita, e te faufa’a moni ato’a rā ho’i : ’aita te CEP e ’aufau nei i te mau fa’ehau i ravehia mai roto mai i te mau nu’u ta’a’ē, teie nei rā, e tuha’a ato’a tā rātou i roto i te tāpura faufa’a ’āmui a te Hau…

Ua nānā te DirCEN i ni’a i te feiā o te mau ta’amotu. Hope’a matahiti 1965 ra, ti’aturi a’e nei o Thiry « e riro i tē vata mai, i te matahiti 1967, nā 600 rave-’ohipa nō te repo ma’atea [i Makatea], [nō te mea] tē pau atu ra te puna » [23]. ’Oa’oa iho nei o Vedel i te reira i te ’āva’e ’atopa matahiti 1966 ra : « ua vata mai te rima-’ohipa nō te repo ma’atea ». Teie nei rā, nō tē ārai ’eiaha ia ’ōta’ata’a haere te huira’atira nā roto i te mau rāterera’a hope’a, ua hina’aro te tāvana rahi ra o Grimald i te fa’aaura’a ’ohipa tau poto : e 2 ’āva’e nō tō Tuha’a Pae, e 3 ’āva’e nō tō Matuita. I te matahiti 1965 ra, ua fāri’i ’oia e « e 3 ’āva’e, e e 4 ’āva’e ta’a’ē nō tō te mau fenua Matuita » [24]. Ua tihepuhia tō te mau ta’amotu nō te mau pū ihoā rā. I Tahiti, « tōna tanora’a, te mau rave-’ohipa nō te fenua ana’e tē tihepuhia ». Ua tāpa’o-rarahi-hia rā te feiā nō Raro-Mata’i. Ua tai’o te fa’aterera’a 100 ta’ata fa’areva mai Raro-Mata’i i te mau pū atu i te ’āva’e novema matahiti 1964 ra, ’ēna 500 i te ’āva’e fepuare matahiti 1965 ra, 1 000 i te ’āva’e mē matahiti 1965 ra, 2 000 i te ’āva’e tenuare matahiti 1966 ra, e 2 500 i te ’āva’e tiurai matahiti 1966 ra [25].

 

E rāve’a e tu’i atu ai te parau o te CEP nā te Fenua nei

 

I te ’āva’e māti matahiti 1963 ra, ua tūrama o Grimald i te mau ti’a-mana porinetia ē e fa’a’ohipahia atu « te rima-’ohipa nō te fenua nei » nō « tē rave i te mau patura’a matamua », e i muri a’e, tō te terera’a o te CEP o tei tītauhia ia tihepu i te « mau rave-’ohipa ta’a-pāpū e te maita’i, te feiā-’ohipa piha-’ohipa, e utuutu fare, etv, mā tē ha’amatara maori i te mau ’uputa ’āpī nō te ’ohipa nā te u’i-’āpī porinetia, e mā tē ’āmui ato’a atu « i te fa’aineinera’a tōro’a » [26]. Ua fa’atupu te tāvana rahi i te tahi pū-’ohipa Fa’atū’ati e ’Ōhipa-’Āmui nō te tāu’aparau e o te CEP. I Paris, tē fa’aitoito ra o Messmer i te tihepura’a i tō te fenua [Porinetia]. Te Cema ra o Ailleret, ua ha’apū’oi ’oia i te hina’aro o tāna fa’atere-hau, i te putuputura’a matamua a te Tomite a te CEP i te 21 nō tiurai matahiti 1966 ra, nō tē « fa’aiti i te rahira’a fa’ehau ’ei turu, mā tē pi’i, ia au i tei mara’a e hope roa, i te huira’atira fenua », a fāri’i noa ai ’oia ē « ’aore e ta’a-maita’i-hia ra te itoti’a (capacité) ’ohipa [o tō te fenua] » [27].

E parau ’ē atu ā ïa te reira nā te pae ’aitere. Ua fa’aau-’ore o Thiry i te tihepura’a i tō te fenua nei. E ’inaha nā te hi’ora’a i te « pūai i ni’a i te ’ohipa », ua tu’u ’oia i te « fāito 2 » nā te mau fa’ehau tāupo’o ’uo’uo, te « fāito 1 » nā te mau ti’a tau fa’ehau, pāito nō te pupu tau fa’ehau », e ua fa’ata’a i te « fāito ½ nā te mau Porinetia, ia au i te parau nō te utara’a, te mau tere-haere e tere-ho’i » [28]. ’Aita te reira e ha’afifi ra i te ’atimarara Lorain, tōna [Thiry] mono e GOEN, ia fa’aō mai i te fa’auera’a poritita. Ua tūrama ’oia i te ’atimarara Vedel, o tei haere mai e hi’po’a i te mau pū i muri a’e i te tārena matamua : « Tītauhia te CEP ia tūru’i i ni’a i te rima-’ohipa e te nūna’a ».

I rotopū rā ho’i i te mau fa’ehau e tō te fa’aterera’a tīvira, tē ō mai nei te tahi atu ti’a : te unumā. Ua fāri’i o Noël Frogier, te ti’a tihepu rave-’ohipa nō te taiete repo ma’atea nō Makatea, i te ho’ē ā tītaura’a mai roto mai i te CEP : te tihepura’a i te mau Porinetia mātau i te huimoni-’āva’e (salariat). Ua ha’amau ’oia i te mau mā’itira’a nō tē tihepu i te feiā-’ohipa fa’ata’ahia nō te mau tuha’a

Page 8

’ohipa rave ’atā. Ua ’iriti ’oia i te ho’ē piha-’ohipa i Pape’ete, e ua tere nā te mau motu o tei mātau ia na [29].

 

Tē rava’i-’ore noa atu ra te rima-’ohipa o te fenua nei

 

’E’ita te tihepura’a ’ohipa nā te fenua e rava’i nō tē pāhono i te mau anira’a a te CEP o tei ha’amarō i te punavai ta’ata. I te ’āva’e ’eperēra matahiti 1964 ra, ua fa’a’ohipa te CEP e 3 200 tauturu-’ohipa porinetia, o tei fa’atupu i te ho’ē « maumaura’a, e tae roa atu i te mau-roa-ra’a o te mau ’ohipa i pūpūhia i te mau taiete o te fenua nei » [30]. Ua ha’ape’ape’a te CEA i te ho’ē « fāito tāhānerera’a iti o te tihepu-fa’ahou-ra’a » [31]. Ua amuamu te mau feiā-’ohipa i te pae nō te orara’a mā e te orara’a maita’i hōhia mai e te SGTE » [32] (ha’apa’ora’a-’ore o te mau vāhi tapi vai e haumiti), e nō te teimahara’a o te mau hora [’ohipa] : te « fāito-hora ’ohipa ti’a », e 44H i Pape’ete, e 54H nā te mau pū. I te matahiti 1965 ra, ua tūrama te tahi parau ha’apapa a te ’Āpo’ora’a Huitoofā i te mau paruparu nā roto i te mau fa’anahora’a tūēā-’ore i rotopū i te rave-’ohipa o te fenua nei e tō te haumetua : « Ua tupu te mau paruparu [nō te ’ere] o te ho’ē orara’a tura i hōro’ahia nō te mau Porinetia o tei ’ana’anatae roa i tē ho’i i tō rātou fenua ».

I tau pō’ai matahiti 1965 ra, ua nūmera te tāvana rahi e 3 500 Porinetia e ’ohipa ra i Hao e Moruroa. [33] I te ’āva’e novema matahiti 1965 ra, ua fāito Thiry i te reira ’ei 3 150 mā te hau atu i te ’āfara’a mā te mau taiete. Ua tāpa’o ’oia e fa’ahaere mai 300 e 1 500 atu rave-’ohipa porinetia tihepuhia e te mau nu’u [34]. I taua taime ra, ua fāito te tōmānā o te CEP i te mau rahira’a ta’ata i te 7 000 rave-’ohipa tāmoni porinetia, te tāato’a o te mau fatu-’ohipa e te mau pū, i ni’a-’ē maita’i i te mau tohura’a. Ua fa’a’ohipa pae-rahi-roa-hia e te tahi mau taiete unumā i te mau Porinetia : ua fa’a’ohipa o Dumez e 925, ’oia ho’i e 65% o te mau rahira’a ta’ata i ni’a i te tahua [35] :

Page 9

 

 

 

Haumetua

 

 

Fa’atere, Arata’i*

OQ + OS

Tāato’a

Moruroa & Fangataufa

Hao

Papeete

’Āmui

15

2

5

22

77

13

90

156

6

162

248

8

18

274 (49)

Pōtītī

(Uāhutarema)

Tauturu-’ohipa

236

236 (16)

 

 

Tō te Fenua

Arata’i

5

1

6

OQ

66

3

33

102

OS

96

13

24

133

Tauturu-’ohipa

613

24

47

684

Tāato’a

780

40

105

925 (175)

’Āmui Tāato’a

 

1246

48

123

1 435

* Arata’i = ra’atira ’ohipa

Te mau tāpa’o-pāruru, nō tē ha’apāpū ïa i te rima-’ohipa hotu-’ore (nō te ’ere i te fa’atere vata)

’Ōperera’a o te mau rahira’a ta’ata a te taiete Dumez-Citra i te 31 nō ’Atete matahiti 1965 ra [36] 

Tē tauvere ra te mau pāpa’a (donnée) : i te hope’a matahiti 1965 ra, ua tai’o te tahi parau-tāpa’opa’o fa’ehau e 3 550 rave-’ohipa porinetia nā te CEP, mā tē ha’apae i te ’ohipa fa’a’apu, o tei pau e 2 500 rave-’ohipa, e « 445 rave-’ohipa ’e’ē o tei tītauhia e fa’ahaere mai ». « Hau atu i te 1/3 o te mau tāne o tei fa’aru’e i te fa’a’apu nō [tē haere io] te CEP ra, e ua mara’a te tuha’a-’aifāito hau atu i te 2/3 nō te mau taure’a ». [37] Tē mata’u ra o Grimald i te tere o te va’amata’eina’a, e ua tūrama o Thiry, i Paris, e tītauhia ’oia « ia feruri i te mau peu tumu » : « ua ani mai te tāvana rahi ia mātou ’eiaha e rave i te tāato’a o te mau rima-’ohipa » [38].

Ua pāhono te mau rave-’ohipa tāmoni porinetia i te fa’aanira’a, e ua tāmata i tē ha’afaufa’a i tā rātou e hina’aro ra : te CEA, ’eiaha rā te mau Nu’u e te mau taiete ; Hao, tōna ’oire ia ’Otepa e tāna mau vahine, ’eiaha rā Moruroa, e tāne ana’e ïa. Te mau taiete nō te fenua nei, o tei fa’a’ohipa i tā rātou mau rave-’ohipa e 60H tāhepetoma nō tē fa’aho’ona i tō rātou mau fifi tihepura’a, ua mutamuta ïa « i te mau rave-’ohipa e ani tu’utu’u-’ore nei i te ha’amara’ara’a moni ’ohipa » [39].

I muri a’e i te tahua-’ohipa, ua vaivai te mau rahira’a ta’ata porinetia i te CEP i te fāito e 2 500. I te matahiti 1966 ra, ua ti’aturi o Thiry e tē piri atu ra ’oia i te fāito-’ōti’a « i te mea ē e 3 000 Porinetia e vai nei nā te mātete ’ohipa, mā tē tai’o i tei maita’i ’ore roa a’e, te feiā ’aore e ta’a maita’i ra » [40]. I te matahiti 1967 ra, e 2 432 (1 830 tihepu-fenua-hia e e 602 rave-’ohipa fa’aturehia) [41]. I te matahiti 1974 ra, matahiti hope’a o te tārena [tāmatamatara’a] ’apura’i (atmosphérique), ua fa’a’ohipa te CEP e 2 580 Porinetia, mā te 1 787 i te mau nu’u, e 793 i roto i te CEA [42]. I taua taime ra, ua tihepu te CEA, nō tē ravera’ahia te mau tāmatamatara’a raro-fenua, auhānere Porinetia nō te mau ’ohipa pa’ora’a ’āpo’o, hou a’e a fa’aitoito ai i tō ratou ho’ira’a.

Page 10

I te hope’a, ia au i te mau fāitora’a a te DSCEN, 10 e  12 000 atu Porinetia o tei rave i te ’ohipa i te CEP, mai te tahua-’ohipa e tae roa atu i te tārena hope’a, e piri i te 100 000 ’Europa.

 

Te mau ’ohipa tei iti i te maita’i ’ei reira te mau Porinetia i te fa’atata’ura’ahia rātou rātou iho e i te mau Pōtītī (Uāhutarema)

 

Te hi’ora’a ’europa i te rima-’ohipa o te fenua nei, fa’aau-’ore-hia, e mea itoito rā

 

I te taime nō te tahua-’ohipa, ua ha’avā ’eta’eta o Thiry i te fāito fa’aineinera’a o te mau Porinetia : « Te tau-ha’api’ira’a o te mau taure’a, e huru tāpae hope ia au i te fāito tuatahi, i muri mai rā, e paruparu rahi roa ïa ». Teie nei rā, ua mana’o ’oia ē o « te fa’aineinera’a tōro’a i noa’a “i ni’a i te tahua”, ua riro ïa ’ei papa matamua, e tano mā tē fa’anaho i te ho’ē « ha’api’ira’a ’iteha’a » [43]. Ua rave te mau fa’atere o te CEP i te tahi ’ihita’ata ’ētene e fa’a’ite mai ra i tō rātou iho hi’ora’a : « E huira’atira māramarama e te ’ā’au-here te mau tāne e vahine Porinetia. […] Te taura ta’ata, papahia e te mau ’āno’ira’a ’oa’oa e te mau ’Europa e ’aore ïa ’Ātia [Tīnītō], e tino huru pāutuutu, ia au i te huru orara’a, nō raro roa mai, e fa’ahupehupe maita’i ïa ia rātou » [44]. Hi’o aumetua-tāne a’e nei te tenerara Crépin : Te mau Porinetia, te vai ra « tō rātou mau maita’i e mau paruparu tino ta’a’ē i tō te mau ’Europa, mā tē ’aravihi tumu fa’ahiahia mau nō te mau ’ohipa tautai miti, mā te ’ohipa hā’uti rā e te tāmau-’ore i roto i te ’ohipara’a, mā tē fa’aru’e ’ohie i tā rātou ’ohipa-tāmoni mā te tumu-’ore ». Ua ha’apāpū, mā te tāpe’ape’a-’ore, o Lorain i mua ia Vedel : « E mea ’aravihi te ta’ata Tahiti, ’aita rā e hina’aro ra e rave i te ’ohipa ».

I te pae nō te fa’aho’onara’a, ua rave te mau fa’ehau i te mau nūmerara’a ’aivāna’a, ia au i te hi’ora’a nō te ’ohipa ’ite-pāpū-hia. I te matahiti 1965 ra, ua mana’o o Thiry ē « te ho’ē rave-’ohipa porinetia, i te pae nō te tauturu-’ohipa e nō te mau ’aravihi ta’a-maita’i, e tāta’ipiti roa te paruparu o [tōna] fa’aho’onara’a i tō te ho’ē rave-’ohipa ’europa e noho tau poto mai i Porinetia (1 e ’aore rā e 2 matahiti) » [45]. Ua nu’u rahi roa atu te ho’ē ’ōfitīe i roto i teie hi’ora’a tō’ihivāna’a mā tē fāito, ia au i te ’aitoro (indice) 100 e tū’ati ra i tō te pāito nō te 5ra’a o te RMP, e 125% tā te fa’ehau tāupo’o ’uo’uo, e 60% tā te ta’ata Tahiti [46]. I te ’āva’e tetepa matahiti 1966 ra, ua ani te tenerara Crépin i te ho’ē tuatāpapara’a nō te fāito-hōpoi’a nō te « ho’ē fa’ehau tauto’o, te ho’ē ti’a tau fa’ehau haumetua, te ho’ē ti’a tau fa’ehau porinetia, e te ho’ē rave-’ohipa porinetia ia au i te maorora’a o te nohora’a mai te mau [haumetua] » [47].

 Ua ine teie mau hi’ora’a ia au i te huru o te ’ohipa. I ni’a-’ē i te mau tauturu-’ohipa, tau poto, i ni’a i te tahua-’ohipa, ua fā mai te mau ti’ara’a [’ohipa] ’āpī mā tē hōro’a i te tanora’a nō te ’ohipa tumu tau roa. ’Ei hi’ora’a, ua fa’a’ohipa te Piha-’ohipa nō te mau ’Ohipa-’ihitai i te mau ta’ata hopu nō te mau pū, te mau ta’ata patapata parau nō tāna mau piha-’ohipa i Pape’ete, 1 tauturu mātutu-faufa’a, e 2 ta’ata tāpa’opa’o, 1 ta’ata fa’ahoro pere’o’o, e 2 ta’ata tātā’ī mātini, 1 vahine tāmā, 1 ta’ata ha’apa’o tao’a, 1 ta’ata tunu mā’a… nō te ho’ē ana’e tauturu-’ohipa. Te moni-’ohipa a teie [tauturu-’ohipa], e tāta’ipiti ïa i raro mai i tā te mau ta’ata hopu.

Te raupēa i te mau maita’i ’ihitai o te mau Porinetia, e ’itehia i te taime nō tē fa’ararahira’a i te ava nō Fangataufa « mā te mau huru fifi roa nō te mau rave-’ohipa porinetia o tē fa’atupu i te fa’ahiahia i rotopū i te mau ’are fāfati e te mau ma’o » [48]. « E ’ihitai fa’ahiahia te Porinetia », o tē fāri’ira’a ïa Thiry : « Poti ’ōroe, pahī, faura’o ri’i uta tauha’a, LCR, etv… e tano te reira ia ha’apa’o-hope-roa-hia e te mau feiā-’ohipa porinetia » [49]. Ua fāri’i o Crépin i te ho’ē itoito e ua fa’a’ō fa’ahou

Page 11

’oia i te mau ta’ata Tahiti i roto i teie tua’ā’ai, o tē riro atu ’ei mana nō te ’Europa : « Teie nei rā, ua tau te mau Porinetia i te ho’ē fa’atanora’a ’āpī roa mā te vitiviti maere rahi ».

Ua fāri’i ’oia mai te ho’ē parau nō te fifi te fa’aterera’ahia e te mau haumetua te rima-’ohipa nō te fenua nei, e ua tītau ’oia ia ha’amaita’ihia « te ’ite nō te huru fa’aterera’a i te reira » i roto i te tahi fa’anahora’a tūēā o te mau ’aitauira’a : « Nō te ha’afaufa’a i te mau rave-’ohipa mai teie te huru, tītauhia te tahi arata’ira’a faufa’a e te maita’i » [50].

I taua taime ato’a ra, ua fa’atata’uhia te mau Porinetia rātou rātou iho, e i te mau rave-’ohipa ’e’ē. I rotopū ia rātou iho, nō te mea ho’i ē, te fa’ata’a nei te mau fa’ehau i te ta’ata Tahiti i te mau Porinetia nō te tahi atu mau ta’amotu nō te mau tumu hiro’a (« te fāito-ha’iha’i o te fa’aho’onara’a i te tauturu-’ohipa porinetia ia fa’auhia i te tauturu-’ohipa Tahiti, nō roto mai i te ta’a-’ore o tō te mau motu i te ’ohipa nahonaho e te tāmau ») e pa’epa’e-’ohipa (logistique) : « ’e’ita e ti’a ia fa’atū’ati i te mau fa’aura’a-’ohipa i te mau terera’a pahī e tari nei i te mau feiā-’ohipa » [51]. E tano ato’a te fa’aaura’a i te mau Pōtītī (Uāhutarema) e utahia mā te mau pupu tau fa’ehau, i te taime a taere ai te mau tāpura ’ohipa i Hao o tei arata’i i te Dircen ia ani i te parau-fa’ati’a a te tāvana rahi nō teie tihepura’a i te feiā ’e’ē [52] « nō te o’e o te rima-’ohipa noa i Porinetia » [53]. « Te tihepura’a i te mau Pōtītī mā te parau-fa’aau nō te 6 ’āva’e [54] », ua tae ïa ia fa’a’ohipa e 250 ta’ata i te ’āva’e ’atete matahiti 1965 ra [55]. Ua ’itehia ’e’ita rātou e tano nō tē ’ohipa nā te mau motu : « Mai tāpa’o ato’a ana’e tātou ē ua fa’ahiro’aro’a maita’i mai te mau rave-’ohipa porinetia i tō rātou ’aravihi nō te mau ’ohipa nā te moana e tae roa i rōpū i te mau ’are fāfati. ’Āre’a i te mau Pōtītī ra, a pāutuutu atu ai ho’i i ni’a i te ’ohipa, e mea huru aroha ïa nō teie nei ā tuha’a » [56]. Ua tāpa’o maori rā ho’i o Peyrefitte i roto i tāna mau puta-tāpa’opa’o ē « te taere i tupu na, ua fa’aho’ihia » maoti te tihepura’a i teie mau Pōtītī.

 

E mau Porinetia i mua i te « fa’atau’āpīra’a »

 

Tē fa’ateitei nei te mau fa’atere o te CEP ia rātou iho i tō rātou rirora’a ’ei mau aveave nō te ho’ē tauira’a vitiviti, nā roto i te mau poro’ira’a rarahi i te mau tauha’a e te mau tao’a o te mau ’ohipa rarahi. I te hopea matahiti 1965 ra, ua fa’a’ohipa te CEP e 12 000 tane tīmā, e 236 tane pēni, e 563 tane punu tāpo’i e pāruru-roto (amiante). ’Oia ato’a rā te mau mātini hāmani uira e 93 tane, e 566 tane niuniu uira e mauha’a uira, 1 259 tane fa’atahera’a pape… Te matahiti 1965 ra, o te matahiti ’ū’ana roa a’e ïa o te rohi pū-hāmani. I te ha’amatara’a o te tahua-’ohipa, ua tītauhia te mau mātini ha’ama’aro miti nō tē ha’amau i te mau vaira’a nā te mau motu, i muri a’e, ua tu’uhia te mau mauha’a nō te orara’a maita’i, mātini ha’amahanahana pape e te mau vāhi tapi vai e haumiti :

Page 12

 

 

1963

1964

1965

’Āmui

’Ohipa rarahi

 

 

 

 

Fa’atahera’a pape (tuiō, rōpīnē, tāmaura’a…)

15

1 083

161

1 259

Tauiha’a uira (niuniu, mātini…)

41

162

363

566

Pū ha’ama’arora’a

55

9

2

66

Ha’amahanahana pape

4

7

11

Tapi vai e haumiti

25

65

90

Mau tauha’a hāponohia mai nā te haumetua mai i te CEP mā te rahira’a tane [57]

 

Ua ine te hi’ora’a a te mau fa’ehau i te fāri’ira’a te mau Porinetia i teie fa’atau’āpīra’a māteria. E ’ohie maita’i a’e te Porinetia ia ’apo, hau atu a’e i te taure’a Farāni, i roto i te mau ’ihiha’a tau’āpī nō te patura’a fare e te mātini. E mea au nā na te ’ahopa i te pae nō te ra’atira pupu ». Ua mana’o o Thiry ’e’ita te mau rave-’ohipa Porinetia e hina’aro e fa’a’ō i roto i te ’ōpura’a nō te fa’ahotura’a fa’anahohia nō Porinetia « papa-ana’e-hia i ni’a i te fāri’ira’a rātere e te mau rohi tāpiri », mai te peu ē ’e’ita te mau huimana e fa’aitoito ia mara’a mai te mau ti’a fa’atere ta’ata fenua : « Tē ’itehia nei i te tahi ’ōti’ati’a o te mau tāne e vahine Porinetia nō tē fāri’i i te mau ’ohipa ha’iha’i a’e, mai te ’ohipa hōtera ’ei hi’ora’a. ’E’ita teie ’ōti’ati’ara’a e ’ore mai te peu ē e hōro’ahia ia rātou ra te mau ’ahopa, i muri a’e i tō ratou fa’aineinera’a tōro’a e au i te reira » [58]. I te pae hope’a, ua tae o Thiry i te fāri’i ē « ’aore e ira fa’aha’iha’i tō te Porinetia ia fa’aauhia i te “popa” [papa’ā], e « e fāri’i ’ino roa atu ’oia ia « tā-’āua-fa’ehau-hia » ’oia i roto i te parau nō te hi’ora’a o te ’oire-’āua-fa’ehau, ’inaha e riro i te noa’a atu te mau ’ohipa i roto i te tātā’ī pahī,  te mau ’ohipa huira’atira. [59]

 

I muri a’e i te CEP : fa’aineinera’a rave-’ohipa tāmoni nō te fa’anahora’a pū-’ohipa

 

Mā tē tītaura’a i tē tihepu i te ta’ata fenua, i fa’ariro na o Messmer i te CEP ’ei mauha’a nō te fa’ahotura’a ia Porinetia. E rave rahi taime tōna fa’a’itera’a i tōna hina’aro e fa’arahi i te rahira’a ta’ata porinetia [60]. Tāna fa’aotira’a matamua nō te reira, i te 14 nō te ’āva’e ’atopa matahiti 1965 ra, e ferurira’a ïa nō te ho’ē muriatau hina’arohia nō te ho’ē Porinetia fa’atau’āpīhia nā roto i te vai-maoro-ra’a mai te CEP, o tei ’ore i tupu hānoa na i te ’ōmuara’a o te ’ōpuara’a, e te ho’ē ha’amaura’a i te mau mana-ha’a (compétence) ’āpī i Tahiti :

 

Tē vai-ha’amaoro-raahia mai o te mau rahira’a ta’ata haumetua i Porinetia nei […] tē faatupu nei te reira nā te Fenua nei i te ho’ē ’ōrura’a hāmanihia o te mau punavai o tei […] riro i tē ha’afānau mai i te ha’apararīra’a o te CEP, e tahi ïa fifi

Page 13

rahi. Mā te hiro’aro’a i teie fifi, ua fa’aue te haufenua […] i te fa’anahonahora’a i muri nei :

  1. a) I Tahiti, te mau rāve’a pū-hāmani e pa’epa’e-’ohipa mā tē rave i te rave-’ohipa nō te fenua nei, aratai’hia e te ho’ē rahira’a iti māmā nō te mau haumetua ;
  2. b) Nā te mau motu, ’ei mau fa’aineinera’a fa’ehau ta’a’ē o tei tītau auta’a i te rave-’ohipa nō te fenua nei.

Ua nāmua te tenerara Crépin i te vaitāmaura’a o te ’ohipa-tāmoni i roto i te ho’ē tōtaiete mātau i te ’aimamau : « ua fa’atupu te monira’ahia i te mau hina’aro (vespa, pere’o’o, fa’ato’eto’era’a, ’āfata teāta, etv…), e nō te hina’aro ha’amāha i te mau hia’ai, e riro atu i tē fa’aiti mai i te mau-pāpū-’ore-ra’a i roto i te ’ohipa » [61]. I te ’āva’e tetepa matahiti 1966 ra, ua tītau ’oia i te « ho’ē tuatāpapra’a ia ti’a i te rave-’ohipa porinetia i muri a’e i te tahi fa’aineinera’a o tei riro i te maoro roa atu nō te mea ua fa’anahohia te CEP e tae roa atu i te matahiti 1975 ra » [62]. Ia au i teie te huru hi’ora’a, tē fa’a’itehia ra te fare ha’api’ira’a ’ei ’e’a nō te « fa’atau’āpīra’a ». I te matahiti 1965 ra’a ra, ua fa’aau o Thiry i te fa’aineinera’a nō te « mau ’aravihi-ta’a-maita’i e nō te mau fa’atere porinetia » ’ei « mea faufa’a nō te muiriatau o Porinetia e nō te tāpe’ara’a i teie Fenua i roto ia Farāni ». Nō teie « “fa’atau’āpīra’a” ia Porinetia i roto i te mau tuha’a ato’a, tauirara’a, mau ha’apūrorora’a, rātio, te ’āfata teāta, mau pere’o’o, mau manureva, mau manuā, etv… », ua tītau ’oia i te ho’ē i te IG ra o Brunet nō te Ha’api’ira’a a te Hau i haere mai ia au i te anira’a a te CEA i te CEP « nō tē tuatāpapa i te arata’ira’a ha’api’ira’a e te tauturu e tano ia ha’apa’ohia e te CEP nō te ha’api’ira’a ». ’A’ita o Thiry e mana’o i te mau pū-’ohipa ana’e ra, tē fa’aō-ato’a-ra’a mai nei rā i roto i te fa’arava’ira’a faufa’a pū-hāmanira’a : « E ti’a ia arata’ihia te fa’aineinera’a i te mau taure’a e pōti’i Porinetia nā te ’e’a i hina’arohia na. E mea pāpū maita’i ē [e fa’aineinera’a] ’ihiha’a mauā te reira. I te mau matarara’a o te Ha’api’ira’a a te Hau, e ti’a ia ’āmuihia atu te mau ’ohipa fa’ehau e hōro’ahia mai e te Nu’u, te Pāito, te ho’ē BIMAT fa’atauihia, etv. » Tē nāmua nei ’oia i te parau « ia au i te hoho’a nō tei ravehia na i Antilles, [nō te] ’ohipa fa’ehau fa’atanohia » [63].

I te pae hope’a, ua tu’u te mau punavai ta’ata i te mau uiuira’a nō te pa’epa’e-’ohipa e nō te fāito-hōpoi’a, e ’oia ato’a rā nō te poritita, nā te pū’oira’a i rotopū i te mau fa’ehau e te haufenua. Te perera’a, faufa’a nō te patura’a i te CEP e tōna fa’a’ohipara’a matamua, tē fa’ahoho’a mai ra i te ti’amāra’a e fāna’ohia ra e te tenerara Thiry, i roto i te fa’atupura’a i te tāpura o te mau tārena nō te mau tāmatamatara’a, ’ei tātā’ī i te hape ha’amāramarama’a e tāfifihia ra e ana nō te reira tuha’a. Ia au i te putuputura’a matamua a te Tomite a te CEP, o te tītau ia fa’anaho i te mau rave’a o tāna e fāna’o atu nō te mau tārena e fā mai ra, tē ’ite ra te reira ia Bernard Tricot, fa’aa’o nō te Élysée, i te pū’oira’a i te hina’aro o te feiā poritita « ia tuatāpapahia te ho’ē fa’ahaerera’a i Hao » mai te ho’ē « tuha’a faufa’a nō te fa’arava’ira’a faufa’a ». Ua pāto’i Thiry i te fa’auera’a nei : « Te fifi, o te hi’ora’a ’ihimana’o ïa ia fa’aauhia i te hiro’aro’a. Ua ’ī o Hao mai te ho’ē huero moa, e ’e’ita te mana’o e fē’a’a, e ’ī atu ā ’ona i te mau taime ato’a e ravehia ai te mau tūpitara’a. E au ’ona i te tahi huru roro-pua’a (cevelas) i fa’autahia i ni’a i te ’iriatai o te pape » [64]. I roto rā i teie iho nei putuputura’a nō te ’āva’e tiurai matahiti 1966 ra, ua fa’a’ite te mau ti’a teitei roa a’e o te mau Nu’u i tō rātou ta’a-’ore nō te vaira’a mai o te ho’ē tārena i te matahiti 1967 ra, ia au i te reira, e riro te parau fa’aau nō ’Āreteria i te te fa’aroahia atu ā e ’aore rā ’e’ita, tē vaivai pāpū-’ore ra te fa’auera’a poritita [65]. Ua arata’i te reira ia Thiry ia rūhānoa, i te matahiti 1967 ra, i te fa’anahora’a nō te 2ra’a o te tārena e ia fa’atae i te mau tupuarahi nā te ho’ē fāito teitei : « E aha ïa rahira’a tane fifi ! E riro atu te reira ’ei temeio mai te peu noa atu e manuia tātou ! » [66].

  • Sources

    SHD :
    GR 9 R 89
    GR 9 R 890
    GR 9 S 93

    SGDSN :
    Mai tōmite nō te pārurura’a nō te matahiti 1964.

    SPAA :
    146 W 50