Page 1
Ua rave-pata-hānoa-hia te parau o te fenua e te mau fa’ehau e ha’amau ra i te CEP, ’aore ho’i e ’ōpuara’a ’āmui. E ’inaha, e parau nō Porinetia tāato’a. Te ha’amaura’a i te mau fa’anahora’a pūora « nā te ho’ē tahua paemaha fāito 2 000 mētera hiti » nō tē ha’apa’o i te « mitora’a reva, te ta’ero-’ātōmī, te ’ihifenua-māteria, te mau fa’atū’atira’a rātio, e te mau tīte’ara’a », ua fa’atupu te reira i te tahi harura’a huru rahi [1]. Tītauhia o Thiry ia fa’anaho i te ho’ē vauvau ’ā’ano rahi mā te tahi ri’i mau patura’a, e mātau-’ore-roa-hia e te te fa’aterera’a tīvira.
Nā te paea’u fa’ehau, nō te rū e te pāpū-’ore i te maorora’a mai o te CEP, tupu a’e ra te mau hina’aro tāmau nā ni’a-’ē i te hi’ora’a matamua. Nā te paea’u o te mau huimana tīvira, te mau ta’a-’ore o te pū-tāniuniura’a fenua i Porinetia, ’ei reira te parau o te fenua i tē ’ōta’ara’a i te mau terera’a ture rau (te maura’a e ’aore rā te mana fa’a’ohipa hou a’e te Tau’ati (te fatura’a mau ia au i te Ture tīvira), i te ’orera’a ïa e ti’a ia pāhono ’oi’oi e te pāpū i te feiā feruri i te CEP.
I te matahiti 1965 ra, i muri a’e i te tuha’a matamua nō te ho’ora’a mai, ua pāruru te feiā hi’opo’a o te Nu’u i tō rātou mau tō’aru’aru nā roto i te mau paruparu o te mau huimana tīvira : « Tē fa’a’ite mai ra te mau pāto’ira’a i fa’atupuhia e te mau fa’auera’a-ture nō te matahiti 1878 e 1880 ra i te rava’i-’ore o te māramarama e orahia nei nō te vaira’a pāpū o te ture nō te mau fenua nā Porinetia, mā te vaira’a maori ho’i te rahira’a ’ei fenua fēti’i (indivision) » [2].
Fenua fēti’i (indivision) o tei ’ore e māramarama-tāmau-hia ia au i te hi’ora’a a te ture tīvira, mā tē ’ānoi i te parau nō te mana fa’a’ohipa i te fatura’a mana e ’aore ïa ’ei tuha’a ’āi’a fēti’i. E ō mai i roto i te reira te hi’ora’a fa’ahua tāu’a i te mau ta’ata tāta’itahi e te mau pū-arata’i o te ho’ē Fenua nō ’aina-’aihu’ara’au-noa-hia atu ra, o tē turu i te fa’a’ohipa i te mau terera’a nō te ha’afatura’a fa’ahepo (tītaura’a) e te hi’ora’a fa’a’oromai i te mau ravera’a ti’a-’ore. Ua nāmua te mau ’ohipa matamua nō te tāmāra’a fenua e te mau patura’a, i te mau ravera’a ’ohipa-fenua.
Te ’iritira’ahia te ho’ē ’āma’a o te CIAS nō te mau parau ’ohipa-fenua e mau pa’epa’e-’ohipa, fa’aotihia i te 6 nō fepuare matahiti 1963 ra, ua naho ïa i te 15 nō māti. To’opae ta’ata, arata’ihia e te ra’atira-rahi-kōrōnae [’auro 2-tāpa’o 5] Guillerez, e ha’a ra i Pape’ete nō te mā’itira’a fenua. I tō te Nu’u piara’a i te ho’ē tuapāpa’i matamua nō te CEP i te hope’a o te tau pō’ai matahiti 1964 ra, ua mauruuru ’oia i te « huru otira’a » o te mau ho’ora’ahia mai e te mau tārahura’ahia mai te mau fenua [3]. ’Inaha i te hi’ora’a, ’aita te reira i hopehope roa i te matahiti 1964 ra, e ua tō roa i ni’a-’ē i te tia’iturura’a a te mau fa’ehau nō te vaira’a mai te CEP. « Te pāpū-’ore e vai nei i ni’a i te muriatau (avenir) o te mau pū, ua riro ïa ’ei fifi hauri’airi’a nō te tahi tārenara’a māmaramarama », fāri’ihia [teie hi’ora’a], i te matahiti 1967 ra, e te tere hi’opo’a o tei fa’ahiti « i te tai’o mahana ’ōti’a nō te matahiti 1970 ». « ’Inaha noa atu ē ’e’ita e roroahia atu te tau o te CEP », fa’arava’ira’a a te parau ha’apapa, « ’eiaha roa atu ïa e hā’utihia tōna mau papara’a e tōna arata’ira’a ». « Ia tae noa atu ’ona i ’ō mai [i te ’ōti’a] ra » e tano ïa e rave i te mau fa’anaho-fa’ahou-ra’a [4]. E 3 matahiti nā mua noa a’e, a fa’atumu-noa-hia ai te tuha’a ’ohipa-fenua e au nō te patura’a i te mau fare o te CEP, ua fa’aau maoti o Pompidou, i te 16 nō tiurai matahiti 1964 ra, i te ho’ē tia’iturura’a poto roa nō te vaira’a mai [te CEP] : « I te hope’ara’a, e fa’atupu atu teie ’ohipa i te ho’ē fifi nā tō tātou mau fenua i Patitifa, nō te mea e topa tā’ue atu te tahi ’ohipa rarahi i roto i te 2 e ’aore rā 3 matahiti » [5]. ’Inaha i te hi’ora’a,
Page 2
e tupu atu te parau ’ohipa-fenua nā te tāato’a nō te orara’a o te CEP, roa rahi atu ā i tei tāpa’ohia na. Tē fa’atupu fa’ahou nei ā ’ona i te mau fifi i muri a’e i tōna tu’ura’ahia i raro, e i teie nei ā mahana.
E 5 ravera’a nō tē maura’a fenua : hō fa’atau aroha, pirira’a, ho’o auhoa, tārahu, e tapitaui
Ua ravehia te mau terera’a nō tē maura’a i te fenua nā roto i te mau hi’ora’a poritita, ia au i te mau pū e te mau fa’a’ohipara’a. ’Ei hi’ora’a, i Tahiti, ua ha’apae o Thiry i te « fa’atō i te fa’a’ohipara’a » nō te pirira’a fenua, o tāna ho’i i rave na i Hao. Ia au i te huru nu’ura’a o te mau tītaura’a, te ta’a-’ore tahito i te ’ohipa-fenua, e te muhu-’ore o te pū tāniuniura’a fenua (arata’ihia mai te matahiti 1862 mai ra), ua fa’atano te mau fa’ehau mā tē fa’a’ohipa e rave rahi huru ravera’a, a ta’a noa atu ai tē fa’atītī’aifarora’a a muri a’e ia ’ore ana’e e pāpū te mā’itira’a. E 5 huru maura’a fenua e ’itehia ra :
- Te hō fa’atau aroha i te tuha’a-fenua huira’atira a te Hau. O te parau rahi ïa o nā motu nō Moruroa e Fangataufa, mā te mau fa’auera’a-ture ravehia i te 4 nō ’atete matahiti 1964 ra, « ia au i te mau fa’aotira’a a te AF [’Āpo’ora’a Fenua] ». I vai na te parau tārahu tenetere fāito 99 matahiti a te taiete Tahitia, o tei ha’ape’ehia i muri a’e roa. Ua hōro’a-fa’atau-aroha-hia nā motu e 2 nō te mau Nu’u. O teie ato’a te ravera’a nō tāpū fenua e 2 fāito 0.6 tā i te uāhu e i Fare ’Ute, e nā tāpū fenua e 2 i Hao o tei parauhia e tuha’a-fenua [Farāni -Haufenua ?].
- Te pirira’a fenua « ’ei maita’i huira’atira » nō te taura’a manureva nō Hao. Teie ravera’a, fa’aotihia e te ho’ē pāpa’i mana (ordonnance) nō te 31 nō tenuare matahiti 1964 ra, ua fa’a’ohipahia nō te fāito 13 tā. Rave a’e nei te mau fa’ehau « e fa’ariro i te taura’a manureva ’ei faufa’a ’eiaha nō te mau fa’ehau ana’e nei, maoti rā nō te tīvira ato’a nō te mea tē tūtava-hope-hia nei nō te fa’ahotura’a rahi i te fāri’ira’a rātere ’ei ha’apāutuutu i te muriatau fa’arava’ira’a faufa’a o Porinetia. Te ha’ape’era’a tārahu 1 farāne i te mētera tūēā (tauvere i te 100 farāne nō te 1 mētera tūēā i Fare ’Ute) i fa’atupu i te amuamura’a [6].
- Te mau ho’ora’a auhoa, e 99 tā fenua i Tahiti ihoā rā.
- Te mau tārahura’a [fenua], nō te fāito ’āmui 133 tā, i Hao (127 tā, parau tārahu fa’aauhia nō te 30 matahiti mā te ho’o piri i te 8% o te faufa’a moni-ho’o), i Tahiti (e 4 tā nō te nohora’a, parau tārahu nō te 9 matahiti e 5% o te faufa’a moni-ho’o o te mau fenua) e i te mau ti’ara’a pū paehiti (e 2 tā, 1.20 Farāne Patitifa i te mētera tūēā i te matahiti ho’ē, ’oia ho’i 0.07 farāne ’āpī), ’ei reira te mau tāpū fenua na’ina’i i te faufa’a-rahi-ra’a nā te mau vāhi oaoa (nā te mau motu ihoā rā).
- I te hope’a, tē fa’aite ato’a mai ra te parau nō te pū tia’i nō Tahiti i te fa’a’ohipara’a ta’a-maita’i o te tahi atu ravera’a : te tapitaui i rotopū i te Hau [Farāni] e te Fenua.
E tuhahia teie mau ravera’a ta’a-’ē ia au i te mau ti’ara’a fenua, ’ei reira e ta’a-’ē ai te parau o te ha’amaura’a.
Te pū tia’i nō Tahiti : mai te ho’ē hi’ora’a ha’apūhapa (1964) e nā te tahi atu hi’ora’a fa’anoho (1970)
I Tahiti, ua riro te ha’amaura’a o te CEP ’ei rāve’a fa’a’āfaro i te ho’ē ’aimārōra’a fenua i rotopū i te mau Nu’u e te Fenua, o tei ha’amata i te matahiti 1959 ra. E ti’a ia tapitaui i rotopū i te mau fare rarahi fa’ehau o te ’oire-pū (’āua fa’ehau e PC nō te aroā Bruat) e i te tahi mau fenua fātata i te taura’a manureva. Ua tapiparau te SETIL nō te CIAS, mā te ’avau a te ho’ē « ravera’a pirira’a rū » ia ’ore ana’e e tae i te ho’ē fa’aaura’a auhoa nā mua a’e i te 14 nō tetepa matahiti 1963 ra [7]. Ua tāmata Thiry i tē fa’ahepo, mā te fē’a’a i te vaira’a mai o te ho’ē « tuha’a-fenua huira’atira o te Fenua » o tei ti’a atu i te Hau ia fāna’o ti’amā, o tā te MOM i ’ore i fāri’i.
Page 3
Ua noa’a i te CEP te mau fenua fātata i te uāhu e te taura’a manureva e te mau nohora’a mā tē tāho’ē i te pu’e rāve’a nō tē maura’a fenua :
– Te ha’afāna’ora’a i te matahiti 1966 ra i ’Ārue, e 2.2 tā o te pare Cowan, tuha’a-fenua huira’atira o te Fenua, e i Fa’a’a, nō te fāito 10 tā nō roto mai i te fa’aterera’a-hau nō te mau ’Ohipa Huira’atira, nō te mau fā’īra’a fenua nō te tahua taura’a.
– I Fa’a’a, ’ei reira tē noa’ara’a i te CEP 10 tā a te Fenua nō tē ha’amau i te BA 190 nā te hiti o te mau patura’a taura’a manureva tīvira, ’ei monora’a i te ’āua-fa’ehau nō Bruat (’ei reira te haufenua nō Porinetia farāni i te vaira’a i teie nei).
-Te mau [fenua i] ho’ohia mai, ’oia ho’i e 4.5 tā i Fare ’Ute, e, e 27 tā i te tuha’a-fenua Vernaudon i ’Ārue, nō te pūhapa fa’ehau. Nō te PC i Ta’aone, e 22 tā tei noa’a mai i ni’a i te tuha’a-fenua Laroche (Pīra’e), ’oia ho’i e 7.6 mirioni farāne o tei ’aufauhia i e to’opiti nā ta’ata i te ’āva’e ’eperēra matahiti 1964 ra. E hōro’a te CEP i te ho’ē tuha’a nō teie ho’ora’a mai (6 tā) i te Fenua (o tei patu i te fare ha’api’ira’a tuarua nō Ta’aone i reira), o tei pūpū ’ei tauira’a e 2 tāpū fenua fāito 4 e e 2 tā. Terā nei rā, tē vai ato’a ra te tahi ho’ora’a mai 1 tā i Fa’a’a a te tahi ta’ata. Ua ho’o ato’a mai rā te Hau [Farāni] nā te [Fa’aterera’a-hau] Pārurura’a fātata i te 20 tā i te paeha’a nō te nohora’a [tōtiare] Super Māhina, nō te pū ha’aparare GTT / PHF 815, e, e 32 tā i Māhina [raro] nā te māhora i te ’āva’e tiunu matahiti 1964 ra ho’ohia i te fāito e 3 mirioni farāne, ’ei reira te mau fare ’ihiha’a a te CEA i te patura’ahia.
E ’inaha, i te matahiti 1964 ra’a ra, i te taime a ha’amata noa ai te mau patura’a i Moruroa, ua fa’ataui rahi te harura’a fenua a te mau nu’u i te hurufenua va’a’oire nō Tahiti :
Figure 1
Te mau fenua i haruhia e te mau nu’u Mai Fa’a’ā e tae atu i Mahina, MAE 1809 INVA 312, ” Te ‘ōpuara’a rahi o te PTPA “, i te 15 nō fepuare 1964.Te mau fenua i mauhia e te mau nu’u mai Fa’a’a e tae atu i Māhina, MAE 1809 INVA 312, “’Ōpuara’a arata’i a te CEP”, i te 15 nō fepuare matahiti 1964 ra.
Page 4
’
Ua noa’a i te mau nu’u te tahi pāutuutura’a tōtiare, fa’arava’ira’a faufa’a, e te tāpa’o ta’a-’ē i Tahiti, ’ite-mata-hia i rotopū ia Māhina e Fa’a’a :
Page 5
Ua riro te tārahura’a i te mau fare nō te feiā fa’atere, ’ohipa mana’o-’ore-hia, ’ei pāhonora’a nō te ’ū’anara’a o te feiā-’ohipa (personnel) e nō tē hi’o-fa’ahou-ra’a i te mau ti’ara’a ’utuafare ia fāna’o i te nohora’a, o tei tauturu i te mau ’ōfitīe ia haere mai mā te vahine e te tamari’i. Teie mau tārahura’a, ’ōpuahia i te matahiti 1966 ra ’ei rāve’a auta’a « nō tē ārai i te mau ’erera’a taime poto », ’aita ïa i fa’aea i tē mara’a e tae roa atu i te ’ōmuara’a o te mau matahiti 1970 ra, i te taime a pūai ai te ’ohipa mā te mau tāmatamatara’a māreva [8] :
Ua fa’atupu te tāato’a o teie mau ho’ora’a e mau tārahura’a i te mara’ara’a rahi o te mau ho’o, noa atu ïa te mau mitora’a i ravehia i te matahiti 1963 ra : « E tano ia mana’o ē i te matahiti 1965 ra tei te fāito ta’itini (coefficient) e 3 ’aore rā e 4 ia fa’aauhia i tō te matahiti 1963 ra » [9]. E te reira, i ni’ā-’ē roa i te ārea fātata i te mau patura’a nō te utara’a, te uāhu, e te taura’a manureva, ’ei reira te harura’a fenua i te fa’atumura’a. Nā te roara’a o te tau, ua pīta’ata’a te vaira’a o te CEP nā te pae to’o’a-o-te-rā ihoā rā, fa’ahina’arohia nō tāna mau fare pae miti i Puna’auia mauā, e i Pāea ato’a. Ua hāmani te mau fatu fenua i te mau fare nohora’a ’ei fa’a’īra’a pūtē moni mā te mau tārahura’a hōhia i te mau ’ōfitīe e te mau pāito o te CEA :
Page 6
I Hao, te rūra’a e te ’ohipa i tupu na : pirira’a e tārahura’a fa’atītī’aifaro-taere-hia
I te ’āva’e novema matahiti 1962 ra, e hi’ora’a pūaea (flou) tā Thiry i te fa’a’ohipara’a i te pū mata-ara na’uamuri (futur) nō Hao. Tē fa’atano ra ’oia i te ho’ē vāhi « i te pae ’Apato’erau nō ’Otepa i rotopū i teie ’oire e te ava ». E mau hina’aro i fa’a’itehia mā te fāri’i-’ore-hope-hia nō te vaira’a o te ’ohipa-fenua : « Parau e ti’a ia tuatāpapahia : te fatura’a o te fenua i ni’a i teie tuha’a o te a’au, te fāito faufa’a, te ravera’a ia fāna’o te mau Nu’u nā roto i te hōro’ara’a e ’aore rā te ho’ora’a ». Te harura’a fenua rahi roa a’e nō te taura’a manureva ïa, ’aita e māha ra i te mau tārahura’a, noa atu nō te tau maoro, o tā Thiry e ti’aturi hānoa nei i te « ’aufau-’āmui-ra’a » e te Fenua [10], mā tē māna’ona’o e fa’a’ore i te fa’a’ohipara’a moni rahi i te mau manureva-tau-miti [11]. I te ’āva’e tenuare matahiti 1963 ra, ua ani ’oia i te fa’aterera’a-hau nō te Ara-Moana : « E riro vau i tē ani ato’a atu, a muri nei, ia fa’ata’a mai ’oe nō te mau Nu’u i te ho’ē tāpū fenua nō te motu nō Hao nō tē fa’anaho i te ho’ē tahua taura’a. ’E’ita e ti’a ia ’u ia rave i te reira i na’uanei, nō te mea ’aore ā a’u e hoho’a pāpū » [12]. ’E’ita e tano ia na ia fa’atupu fa’ahou i te peu nō te hō fa’atau aroha o Moruroa e Fangataufa nō teie nei motu nohohia e te ta’ata mā te mau fenua fatuhia e te ho’ē naho’a fatu-’āmui, o tei pūrara haere nā Porinetia. Terā nei rā, i te ’āva’e tiurai matahiti 1963 ra, ua tāmau noa ’oia i te ’avau : « Ia ’ore noa atu e noa’a mai te fa’aau auhoa mā te feiā fatu, e fa’aotihia te pirira’a fenua nō te mau ’ohipa rū a te fa’ehau » [13].
Page 7
E fa’a’oi’oihia te tapiparau, nō te ho’ē pirira’a fenua, nā roto i te rūra’a. I te ’āva’e tenuare matahiti 1964 ra, ua ti’a o Thiry e te ’atimarara Cabanier, ra’atira hui-fa’atere nō te ’ihitai, i mua ia Messmer, o tei tere mai nō tē hi’o i te nu’ura’a o te mau ’ohipa i reira. Nō te ha’ape’ape’a i te taere i tupu na, ua fāri’i te fa’atere-hau e tāmarū i te pae nō te moni-ho’o : « Tē ha’amatahia ra te ravera’a nō te pirira’a fenua i Hao. Ua hi’ohia te mau moni-ho’o : ua fa’aau te Fa’aterera’a e 6 mirioni Farāne Patitifa, te feiā ’aravihi o te Tiripuna 16 mirioni, e tei anihia e te feiā fatu, ua tae ïa i te fāito 105 mirioni. E riro atu te Fa’atere-hau o te mau Nu’u i te fāri’i te tapiha’a fāito 20 mirioni Farāne Patitifa » [14]. Te pāpa’i mana (ordonnance) ra nō te pirira’a fenua nō te 31 nō tenuare matahiti 1964 ra nō te rahira’a e 23 tāpū fenua, ua ha’amau mauā ïa i te moni-ho’o tāato’a i te fāito e 20 mirioni [15]. Ho’ē ana’e o teie mau tāpū fenua i noa’a mai nā roto i te pirira’a, ho’ohia mai mā tei hau atu i te mirioni, ’oia ho’i fāito 129 tā. Tē toe ra i tē ’itera’a i te feiā fāna’o ato’a ! 14 mirioni tei hōro’a-’oi’oi-hia i te feiā fatu-’āmui nō nā 17 tāpū fenua, terā nei rā, tē toe ra « te ’ōperera’a mono nō nā tāpū fenua hope’a e 6 » ia ha’amāramaramahia i te pae nō te mau « mau papara’a tupuna tāfifi roa e ’aore rā nō te mau ha’avāra’a i rotopū i te mau fatu-’āmui ».
Te mau tārahura’a fenua, i Hao, tei te fāito 138 tā mā nā 31 tāpū fenua [16]. I te ho’ē pae, i te pae ’apatoerau nō ’Otepa, tē vai ra te mau fenua tītauhia nō te patura’a i te pū taura’a e uāhu e te pū ora o te mau fa’ehau. I te pae ’apato’a o te ’oire, te tahi atu fa’anahora’a nō te pū ’ihiha’a a te CEA, tei fa’arahihia nā roto i te vāhi i pi’ihia La Sablière o tei riro mai ’ei vāhi fa’aru’era’a ’ōfāfa’i e ’āuri. E nae’a te rahira’a i te fāito 1 e tae atu i te 4 tā, e tē fa’atupu nei teie tātuha’ara’a i te mau fifi o tei ’ore i tītī’aifaro nā te tau poto. Tē ti’aturi ra te DirCEN i te fa’aterera’a fenua nō tē tāpa’opa’o i te mau hua’ai-fatu. Ua nā roto te tāvana-hau nō Tuamotu-Ma’areva mā « i te parau tumu ra ē e te ta’ata hō-tārahu ’oia tei pūhā na, e, mā te ’ore e putu i te ha’ari, e noa’a ti’a atu ia na te moni… tei ia na ra te ’ōperera’a mai tāna i rave na nō te mau moni pūhā ».
’Ōmuara’a matahiti 1964 ra, ua ha’amauhia te mau tārahura’a nō te roara’a e 30 matahiti, mā te moni-tārahu fa’atanohia i ni’a i te moni pūhā. Terā nei rā, mai te vaeha’a o te matahiti 1966 ra, ua tāpa’ohia te mau parau fa’aau nō te roara’a e 6 matahiti mā te moni-tārahu papa [17]. E mea huru fa’ahiahia te mau tino-moni : te mau tārahura’a, ’oia ho’i tei nae’a i raro mai i te 1 tuha-’ahuru o te fenua papa o te motu, e hōro’a te reira nā te tāato’a o te mau fatu fenua ho’ēā fāito moni i tei noa’a mai nā roto i te fāitora’a [ho’ora’a] pūhā a te tāato’a o te motu. Terā nei rā, i mo’ehia na i te mau fatu-’āmui i tē tītau i ta rātou tuha’a moni pūhā, ’aita ho’i te tāniuniura’a fenua i ti’a. Te fenua ra o Takaro, e 2 tā, i piha’i iho i te ava nō Kaki, tei hoperehia ’ei vāhi ha’apu’era’a tūpita, tē anihia ra e te naho’a o te mau ti’a tītau, mā te ’ore i tāniuniuhia [18]… Te tahi mau tāpū fenua parauhia ’ei mau tuha’a-fenua, tei hōro’ahia mā tē ho’o-’ore i te mau Nu’u, ua riro ïa ’ei mau fatura’a unuma. Ua fa’auta te feiā hi’opo’a o te Nu’u i ni’a i te māramarama-’ore o te fa’aterera’a ara-moana i te mau hape i ravehia.
Te mau ti’ara’a pū paehiti
I te matahiti 1963 ra’a ra, nā tāta’itoru ti’ara’a, Tahua tūpitara’a/Pū mata-ara nō Hao/Pū tia’i nō Tahiti, ua fa’arava’ihia e te mau pū paehiti ha’amauhia nō te pūora e te ārai-ruru’a. Ua fa’anahohia auta’au (20) fenua e motu « ’ōperehia nā Porinetia mai Hiva-’Oa i te pae ’Apato’erau i te ta’amotu nō Matuita e tae atu i Rapa, i te pae ’Apato’a roa o te ta’amotu nō Tuha’a Pae » [19]. E ’inaha, tē toro ra o te harura’a vauvau o te CEP nā te tāato’a o Porinetia, i ni’a-’ē i te mau pororau nō te mau tūpitara’a :
Page 8
E mea ’ā’ano te vauvau e hi’opo’ahia ra, e fa’aau ’atā rā ia ha’apa’o nō te ’ere i te mau rāve’a utara’a. ’Aita te pahī e rava’i ra nō tōna taere (10 maire) e tōna ti’araro (dépendance) i te hurutupu o te reva : e riro na te manuā i te fa’ahepohia e tūtau e rave rahi mahana nā tua atu i te motu hou a’e a tonohia ai i te ho’ē poti ’ōroe. ’Aita i vata te manureva tautau Super Frelon, fa’anahohia « nō tē ’ohi e tē uta i te mau upo’o faura’o tīte’a ». I te pae hope’a, e tītau te manureva ia patuhia te tahua taura’a nā te mau ti’ara’a pū e rave rahi ’aore e taura’a : te manureva-tau-miti ra o Bermuda « ’e’ere i te aotahi ra » a ta’a atu ai e naho ia na « ia ha’apa’o hau atu i te 50% o te mau ’ohipa ». E fa’a’ohipahia te rahira’a o teie mau rāve’a nō tē ha’apāpū i te tere nā te mau ti’ara’a pū tāta’itahi i te mau 20 mahana ato’a nō te orara’a o te mau feiā-’ohipa ’e nō tē ’atu’atu i te mātēria, mā te ’ore e tai’o i te mau utara’a ma’i rū [20].
Tē fa’aite mai ra nā hi’ora’a o nā ti’ara’a pū paehiti e 2 i Ma’areva mā e i Tuha’a Pae i te rauhaere o te ravera’a nō te maura’a fenua nā teie vauvau ’ā’ano rahi.
Page 9
I Ma’areva mā, e mau tārahura’a fenua ’āpī nō te ho’ē tahua taura’a mana’o-’ore-hia
Mā’itihia e Thiry, ’ei muri iho, pāto’ihia e te tere Durcos nō te pū mata-ara (mē-tiunu 1962), ua fāri’i te ta’amotu Ma’areva mā i te tāato’a o te mau tonora’a e ’āpe’e i te hurutupu o te ho’ē tūpitara’a ’ātōmī : te mau ha’apūrorora’a, fāitora’a rātio-hi’opo’a, ’ihiora, fāitora’a fenuamāteria, e mitora’a reva. Ua tāhemo te mau ’ohipa i te fa’atanotanora’a o te maura’a fenua. Ua tu’urimahia te mau parau tārahu nō te 2 e 30 atu matahiti i te matahiti 1965 ra’a ra [21]. Ua rahi te mau tārahura’a fenua i te matahiti i muri mai nō te mau pāruru’a (abris), te pū mitora’a reva e te fa’ararahira’a i te ti’ara’a pū SMSR.
Nō tē mau-pāpū i te mau hurutupu o te vi’ivi’i [ta’ero-’ātōmī] nā teie ta’amotu fātata ia Moruroa (444 kiromētera), e i muri a’e i te rātēra’a o Aldébaran, ua fa’aoti te matahiti 1966 i te patura’a i te tahua taura’a i ni’a i te motu nō Totegegie noa atu te mau fifi ’itehia e Durcos i te matahiti 1962 ra : « I nahonaho na te ho’ē tāravara’a fenua fāito 3 000 mētera e hau atu ho’i ; e mea oaoa rā te a’au e te taratara ho’i nā te pae o te roto, i tītauhia ai e fa’ararahi ia na, e ia noa’a mai, i raro i te miti, 800 000 e 1 000 000 atu mētera ’āfata fenua fa’a’ī » [22]. I te ’āva’e ’atopa matahiti 1966 ra, i te tere hi’opo’a o te tenerara Grépin, ’aita [teie] parau i tāu’ahia i Paris. Ua tārahuhia mai te mau fenua matamua i te hope’a 1966 ra, nō tē fa’arava’i i te hō fa’atau aroha o nā 77 tā fenua tuha’a-fenua. ’Aita teie mau tārahura’a fenua i ’āfaro nā mua a’e i te ’āva’e ’ātete matahiti 1969 ra nō te tahi o rātou, mai te fenua Temaauputu-Terei. Ua fa’aotihia te roara’a o te mau ravera’a ha’amau i te mau moni-tārahu e te mau fa’aho’onara’a i te mau tāpūra’a tumu ha’ari. Ua fa’aau te mau parau tārahu e 600 farāne nō te ho’ē tumu ha’ari pa’ari, e, e 300 nō te ho’ē tumu ha’ari ’āpī, e tē fa’aruru ra i te tahi māna’ona’ora’a arutaimāreva – « ’inaha mau ho’i e tā’ōti’ahia teie ’ōpuara’a i ni’a i tei fāito iti tano ».
I te hope’a, tē fifi ra te mau huimana i tē ’itera’a i te mau fatu fenua. Ua mātauhia vētahi : ua tu’urima te ’orometua ra o Samuel Ra’apoto, te peretiteni matamua nō te ’Etārētia ’Evaneria nō Porinetia farāni, i te ho’ē parau tārahu e te CEP nō te ho’ē fenua i Rikitea i te matahiti 1965 ra. Ua nā reira ato’a o Francis Sandford, te tāvana-’oire nō Fa’a’a, e ’aore ïa te fa’aro’o tātorita nō te fenua Totegegie (1 tā e 11 tā) nā roto i te ho’ē tāniuniura’a ravehia i te ’āva’e titema 1955 ra. I te pāpūra’a mai te mau fatu o te fenua ra Temaauputu-Terei, i te matahiti 1969 ra, ua fa’anahohia te ho’ē parau mana ia au i te papa o te ho’ē pu’e parau hi’o-fa’ahou-hia e te ra’atira o te pū-tāniuniura’a nō Pape’ete i te matahiti 1967 ra. Te mau ti’a ’ōpū Materouru, e 5 mero o rātou, tei mā’iti i te ho’ē ti’a nō rātou, mūto’i i Pape’ete, o tei tano maori ho’i e tufa i te moni-tārahu ha’amauhia fātata i te fāito e 500 farāne ’āpī.
Ua mono te mau parau tārahu i te maura’a fenua, o tei fa’aotihia nō te 6 matahiti te maoro, e ua vai tuha’a-riona : [’oia ho’i] « Te Fa’aterera’a fa’ehau ana’e tē mana nō tē fa’a’ore i te mau taime ato’a nā te roara’a e 6 matahiti, nā roto i te ho’ē parau fa’aara e 6 ’āva’e nā mua a’e […] e o tei ti’a i e niu i te mau patura’a o tāna e mana’o ra e mea faufa’a, e tē rave i te mau fa’anahora’a ato’a (pūrūmu, pape, etv…) o tei hina’arohia mā tē ’ore, roa atu, i te hope’a o te tārahura’a e fa’aho’i i te mau vauvau ia au i tō rātou vaira’a matamua ». Te paruparu o te mau tārahura’a, fa’aotihia mā te fa’aauraa e te Fenua, ua fa’atanohia ia au i te fa’aterera’a fa’ehau nā roto i te « ’ohipa ra ē e fatu atu tei feiā hō-tārahu i te hope’a o te tārahura’a i te mau patura’a niuhia e te fa’aterera’a i ni’a i te mau fenua i tārahuhia », mā tē ha’amatara i te rāve’a nō te mau huru ha’afaufa’a-fa’ahou-ra’a ato’a [23].
Page 10
Rapa
I te matahiti 1967 ra’a ra, ua patuhia te ho’ē ti’ara’a pū mitora’a reva e rātio-hi’opo’a i ni’a i te motu ’apatoa roa a’e o Porinetia farāni. ’Inaha, i te matahiti 1971 ra, ua fāri’i te fa’aterera’a o te Fenua e ’aita te tāniuniura’a o te fenua i ravehia e « e ’ore e ti’a nā mua a’e i te 5 matahiti ». ’Aita te mau Tuha’a-fenua i nahonaho ia fa’a’ite mai i te mau parau fatura’a fenua mau, i muri a’e i te tuatāpapara’a i te mau Tomitera’a i roto i te Ve’a Mana nō Porinetia farāni mai te matahiti 1884 mai ra – te mau tomitera’a, e mau ti’ara’a fatu tāpa’ohia i te fa’ahepora’ahia te tāpa’opa’ora’a. Te rāve’a hope’a : te parau ha’apāpū i te fatura’a. Te tītorotorora’a huira’atira, ia au i te putuputura’a « a te feiā pa’ari, te feiā mana, te huira’atira », e ti’a i te reira i tē tauturu ia ’ite i te tupura’a mau e te mau ti’ara’a fatu o te mau fenua tārahuhia. Ia pāoa ana’e rā, mai ia Rapa, ’ei reira ïa te ravera’a nō te tāpa’opa’ora’a i te mau fenua nō tē turu i te tāniuniura’a pāpū, i ’ore ā i hope atu ra, [i ’ore ā] i ha’amatahia atu ra i te ’ōmuara’a o te CEP, ua tae te Hau [Farāni] i tē fāri’i i te fatura’a o te mau hua’ai-mana o tei tītau i te ti’ara’a « ’aitau ». I te matahiti 1971 ra, ua tītauhia te CEP ia ’aufau i te mau moni-tārahu nō te mau fenua i mauhia mai te matahiti 1967 mai ra [24]. E parau rahi tō te tauto’ora’a poritita a te ’iriti-ture ra o Teariki nō teie heheura’a ia au i te piha tuatāpapra’a a te tāvana rahi [25].
Nā te hope’ara’a, ua noa’a i te mau fenua te fāito e 5% o te hōpoi’a o te mau fa’anahora’a nō te CEP i rotopū te matahiti 1963 e 1968 atu. O Hao e o Pape’ete tei utu’a rahi roa a’e i te mau hōpoi’a (3,5%). E mea māmā roa rā te ’ohipa-fenua ia fa’aauhia i te mau ha’amāu’ara’a nō te patura’a o te mau ’ohipa tahua taura’a e uāhu (17,5%), ’ihitai (25%), e fenua (43%) [26].
