Page 1
Te fa’aotira’a ravehia e te haufenua, i te tau pōai nō te matahiti 2021 ra, ia heheuhia te mau anaputu i te pae nō te mau tāmatamatara’a ’ātōmī i Porinetia farāni, ua fa’atupu te reira i te ho’ē vehera’a. Mā te ’ore e fa’atō’aru’aru i te mau ’ohipa ato’a i tupu i mua na, mā te ’ore ho’i e vahavai i te muriatau (avenir), noa atu ïa te maheu-’ore o te mau anaputu o te mau tāmatamatara’a i Sahara, e tūrama teie fa’anahora’a i te māramarama ’āpī nō te mau huru e rave rahi o te CEP : te mā’itira’a i te pū, te poritita nō te pūora, te mau perera’a arutaimāreva e pūea o te mau tāmatamatara’a, te fāito mōti’ahau (transnational) o te fa’ahinuhinura’a i te mauha’a tama’i, te mau ’efē fenua, ta’afenua e natihau nō nā 30 matahiti ha’apā’inara’a ’ātōmī nā Tuamotu mā…
Te mau ’ōpanipanira’a e ārai nei eiaha ia nae’ahia te mau anaputu mana, ia ’ore ana’e ho’i [teie mau tāpa’o] ra ’e’ita ïa e ti’a ia pāpa’i i te tahi ma’a tua’ā’ai rava’i o te CEP, ua matara roa ïa i teie mahana i te pae nō te Pū-’ohipa Tua’ā’ai nō te Pārurura’a, te ECPAD, e ’aore ïa te Fa’atere-hau nō te mau ’Ohipa ’E’ē. Teie nei rā, tē vaivai noa ra te ’ōti’ati’a i te pae o te CEA e ’aore ïa o te DGA, o tei riro i tē tāpe’ape’a i te rota roto hou a’e te fa’aotira’a nō te tau pōai o te matahiti 2021 ra nō te tahi mau perera’a a te CEP, i te pae ihoā rā nō te pūea e te arutaimāreva.
Te ’anotau o te tua’ā’ai ’orero : te CEP ’ite-matamua-hia mā te mau fa’ati’ara’a
Ua ’āno’i-unuma-hia te tua’ā’ai o te ’ātōmī fa’ehau i te mau pū-arata’i e hāmani ra i te mauha’a tama’i, ’oia ho’i te CEA ha’amauhia nō tōna ferurira’a, e te mau Nu’u fa’ehau o tei fāri’i i te ’ahopa (responsabilité) nō tē fa’anaho i te fa’ahinuhinura’a o te mauha’a tama’i nā te mau pū tāmatamatara’a e rave rau i mā’itihia e te mau fa’ehau i ’Āreteria, e i muri a’e, i Porinetia. Teie matahiti matamua nō te tua’ā’aipāpa’i, tei ha’amatahia i te mau matahiti 1980 ra, ua tāta’ipiti ïa te mana-arata’i : mā tē fa’aau i te ho’ē tua’ā’ai nā te pae ni’a, tei fa’atumuhia i ni’a i te mau ti’a-’ahopa mana e tei pāpa’i-piri-’eta’eta-hia e o rātou, mā te ’ore ato’a rā e ’iriti ti’amā i tā rātou mau anaputu. Ua tāpo’ipo’i te parau huna e tae roa atu i te tahi mau mero rave fa’aotira’a, e tei reira, ia vai reru te ao mana-arata’i ’ei reira e ravehia ai te fa’aotira’a poritita i te pae nō te ’ātōmē fa’ehau. ’Aita te ’āmuitahira’a māramarama i ’ite noa a’e i te Tomite nō te mau Tūpita ’ātōmī, tei ha’amauhia nā roto i te ho’ē fa’auera’a-mana i te 26 nō ’ātopa matahiti 1954 ra [1], e i muri a’e, i te Tomite nō te mau pū ātea, o tei tārena i te tāpura tūpitara’a. E parau mau ato’a te reira nō te fa’aterera’a o te mau fa’atū’atira’a natifenua a te CEA e ’aore ïa nō te hi’opo’ara’a puahema a te DAM, nō te ’orera’a e noa’a te mau anaputu a te mau hui’ātōmī. ’Inaha, pāpa’ihia iho ra te tua’ā’ai poritita o te paura mā tē fa’ati’ati’a i te tahi atu mau fāito fa’aotira’a, mā tē ha’apae tano huru tano i te mau puna matara (te mau tāu’aparaura’a huiparau (parlementaire), te mau anaputu a te mau pupu [poritita], nō fa’a’ohipa-noa-hia a’e nei e te parau-pāpa’i taote a Yannick Pincé [2]), [e] mā tē ’ite ’ore roa atu ho’i i te fāito faufa’a o te Piha Pāpa’i parau Rahi nō te Pārurura’a e nō te Pūora a te Hau, o tei ha’amata ho’i te mau anaputu i te mātara mai hou a’e te mau heheura’a i te matahiti 2021 ra [3].
Page 2
Ua fa’atupu tei noa’a i te mau [rohituatāpapa] tuatoru i te pāpa’i i roto i teie fa’anahora’a i te tahi huru tau’atira’a : te tahi ’ihireta fa’epāto’i o tei fa’aitoito i tē ha’apu’eparau i te mau muhu-’ore o te tua’ā’aipāpa’i e i tē vāvāhī i te ’orero mana nō te mau perera’a pūea o te mau tāmatamatara’a ’ātōmī ravehia i ’Āreteria, e i muri a’e, i Porinetia farāni. Ua tāho’ē ’ona i te mau ’ite ia ti’a ia pāpa’i i te tahi tua’ā’ai nō te mau fa’a’ohipara’a noa o te fa’ahinuhinura’a o te paura nā te mau pū tāmatamatara’a.
’Inaha, te tua’ā’ai matamua o te ’ātōmī fa’ehau i Farāni, ua ha’apa’ohia ïa e nā pupu e piti o tei ’ōperepere i te fa’a’ohipara’a i te tua’ā’ai ’orero, o tei ’ore rā te tahi i ’ite noa a’e i te tahi nō te ’erera’a te mau tāu’aparaura’a nā te mau tahua mātauhia (rurura’a, ve’a) nō te ho’ēā mau faura’o ha’apūrorora’a :
- ’ei mau ’ihitua’ā’ai, o tei tae i tē fārerei i te mau ti’a mana-fa’atere e i tā rātou mau fa’ati’ara’a ia au i te fa’anahora’a nō te ho’ē taiete natihau e tuafa’aau : te ’āma’a farāni nō te Tārena Tua’ā’ai ’Ātōmī o tei tūtonu nō tē putu i te pu’eparau anaputu e ’orero, e nō tē fa’aitoito e tē ’aufau ho’i i te mau tuatāpapara’a, e i muri a’e, nō tē pāturu i tō rātou piara’a [4]. Te GREFHAN (Pupu nō te mau tuatāpapara’a farāni nō te tua’ā’ai o te ha’amauha’ara’a ’ātōmī), i pāinahia na ïa e te ’ihitua’ā’ai nō te mau tū’atira’a natihau, ’oia o Jean-Baptiste Duroselle, te ho’ē o tāna mau pīahi, o Maurice Vaïsse, mā tē ha’apa’o i te ’ahopa ’aitere [5] (opérationnel). Ua tupu teie ha’amaura’a i te matahiti 1987 ra, o tei riro ’ei ha’apāpū i te ’ēfē o te tūēā mā :
- te Pū nō te Pu’eparau e nō te Mā’imira’a i te Hau e te mau Fifi (CDRPC), pū ’aravihi ’e’ere rā i te pū-ha’api’ira’a ha’amauhia i Lyon i te matahiti 1984 ra e te feiā pāto’i-nu’u fa’ehau. Tītauhia nō tē rave i te ho’ē ti’ara’a faufa’a i roto i te tōtaiete porinetia ’ei ti’a fa’aara nō te mau ’ēfē pūea o te mau tāmatamatara’a, e o Patrice Bouveret, ua tūtonu Bruno Barillot (1940–2017) i roto i te fa’anahora’a fa’epāto’i nō te fifi o te mau Te’atūpita ’Europa. Te fā, o te fa’a’itera’a ïa i te fāito moni o te hāmāta’uta’u nā roto i te ho’ē hi’opo’ara’a o tā te ao pū-ha’api’ira’a i hōro’a na mā te pāpū-’ore. I roto i teie fa’anahora’a, ’e’ere te ’ite mā’imihia i te ta’ata fa’aoti, e ro’o’ati (victime) rā nō te mau tāmatamatara’a, ta’ata ’ohipa e ’aore ïa noho tāpiri i te mau pū, e tano ia hōro’a mai i te ho’ē parau-tauvere i te ’ihiparau (rhétorique) nō te fifi-’ore o te fa’ahinuhinura’a o te mauha’a tama’i ’ātōmī farāni [6].
Ua riro te tua’ā’ai o te mau tāmatamatara’a ’ātōmī ’ei tuha’a nō te tua’ā’ai poritita, nō te tua’ā’ai ato’a rā o te ’ihivāna’a e te mau ’iteha’a, nō te arutaimāreva, nō te ’ohipa ’aihu’arā’au e hui’ēmēpera. Ua hāmāta’uta’u-roa-hia te mau rohituatāpapa ia ’ohipa nā te papa o te mau puna mana, nō te mau Anaputa a te Hau ānei, e ’aore ïa nō te mau pū-fa’aterera’a ānei, o tei ’ore e hōro’a ra i tā rātou mau anaputu, e o tei fāna’o i tā rātou iho mau pū : te Pū-’ohipa Tua’ā’ai nō te Pārurura’a mā tāna mau pū e rave rau (Vincennes, Brest nō te nu’u ’ihitai, Châtellerault nō te hāmanira’a i te mauha’a tama’i, [te ’oire ra o] Pau nō te rave-’ohipa), e ’oia ato’a te CEA-DAM, teie pū-arata’i o tei ’ore i ha’apa’o i tāna tuha’a nō tē fa’ata’a nā te huira’atira i te ho’ē piha tai’ora’a anaputu mā tē ha’amatara i te mau mātutura’a-puna.
I te matahiti 1998 ra, te ’iritira’a tō’aru’aru o te mau anaputu nō Vincennes i raro a’e i te haufenua a Jospin, ua tauturu te reira i te mau pūharara’a nā roto i te ve’a ra Nouvel Observateur a te pāpa’i-ve’a ra o Vincent Jauvert nō te faufa’a o te mau tōrīrī [’ātōmī] i te taime nō te tārena matamua
Page 3
a te CEP [7]. Hiro’aro’a a’e nei te CDRPC i te faufa’a o te mau anaputu mana nō tē ha’apu’eparau i te mau poritita pūora e te mau perera’a pūea. Ua fa’atau’a Barrillot rāua o Bouveret i te mau pū-arata’i e rave rau nō tē tītau i te matarara’a o te mau puna fa’ehau, ’aita rā rāua i ’ite i te tahi atu puna o tei riro atu ho’i ’ei hotu : te SGDSN, ti’araro nā Matignon ; te mau anaputu ararua ; te mau Anaputu a te Hau. Te pi’ira’a nō tē ’iriti i te mau anaputu, ua tu’urima-’āmui-hia ïa, i te matahiti 1999 ra, e te CDRPC, te ’Ētārētia ’Evaneria nō Porinetia farāni e te ’Āpo’ora’a ’Oitumene nō te mau ’Ētārētia (Herevetia) o tei hono i rotopū i te mau fa’epāto’i Porinetia e ’Europa nō tē pāto’i i te ’ātōmī. Vai atu ra [te pi’ira’a] ’ei reta pohe[8].
I muri a’e i te parau ha’apapa a Barrillot nene’ihia i te matahiti 2005 ra, « Te mau Porinetia e te mau tāmatamatara’a ’ātōmī. Ti’amāra’a Hau e ti’ararora’a porinetia », o tei tūrama i te parau huna e te mau tū’ati-’ore o te mau parau piahia e te mau ti’a-mana nō te mau tōrīrī, ua pāhono te Fa’aterera’a-hau nō te Pārurura’a, i te matahiti 2006 ra, mā « Te fāito rātio-hi’opo’a o te mau tāmatamatara’a ’ātōmī farāni i Porinetia. Te ’oia-mau-ra’a o te mau ’ohipa », o tei fa’aau e ’ōpani i te parau nō tē matarara’a o te mau puna nō te mau tōrīrī rātio-hi’opo’a. O tei ha’apa’ohia e Marcel Jurien de la Gravière, Ti’a i te pūora ’ātōmī e i te rātio-pāruru nō te mau rohi e te mau ha’amaura’a faufa’a nō te Pārurura’a (DSND), i tōna haere’a mai i Tahiti i te matahiti 2008 ra, « Te ha’amana’o atu ra vau e ua ha’apāpūhia ē ’e’ita [e tupu atu] te heheura’a nō teie mau anaputu ».
Te ho’ē tua’ā’ai tāpe’ahia : te fāito moni pu’eparau a te ture nō te matahiti 2008 ra e te ’e’a o te ’aimārō
Teie ’ōpanira’a i te mau anaputu o te CEP, ua tāpirihia e te ture, i te taime nō te reforomātio o te Ture Faufa’a ’Āi’a nō te matahiti 2008 ra. Auti’amā i roto i tāna hi’ora’a ’āmui, e mea ’eta’eta roa ’ino ’ona i te pae nō te ’ohipa ’ātōmī nōnā i fatuhia ai te ho’ē parau ta’a’ē roa i roto i te tua’ā’ai farāni : te parau nō te matara-’ore tuatau (perpétuel). Fa’atanohia e te mau tītaura’a tu’urima a te Parau Papa nō te ’Aina-parare (TNP), tē ’ōpani ra te tua’irava L213-2, mā te ti’ara’a tuatau, ia fa’aarahia te ho’ē anaputu huira’atira huru « ha’aparare », fa’aotihia ’ei « ti’a i tē fa’atupu i te ha’apūrorora’a i te mau ha’amāramaramara’a mā tē turu ia ’ihimana’o, ia hāmani, ia fa’a’ohipa e ’aore ïa ia fa’atoro i te mau mauha’a tama’i ’ātōmī, ’ihiora (biologique), ’ihitemeia (chimique) […] » [9]. Tē fa’a’ohipa-tō-ra’a o te ture, i roto i te fa’anahora’a pū-fa’atere nō te fa’aarara’a i te mau anaputu, ua tupu ïa nō te mau tuapāpa’i mā te hānoa ho’i e tē « ha’aparare » ’ore roa ia fa’aauhia i te ’ōpuara’a fa’ararahi i te uāhau nō Pape’ete (anira’a i te SHD ra, pāto’ihia e te [ti’a-mana] i te matahiti 2008 ra), e ’aore ïa te mau ’ēfē fa’arava’ira’a faufa’a a te CEP (anira’a pāto’ihia i te matahiti 2019 ra). ’Inaha, fa’areru a’e nei te ture i te mā’imira’a i ni’a i te mau tāmatamatara’a ’ātōmī nō nā māorora’a 12 matahiti. E rave rahi taime tē tupura’a te tano-’ore o tōna fa’a’ohipara’a : ua pia te ’ihitua’ā’ai ra o Jean-Marc Regnault i te mau tuapāpa’i nō te parau o te CEP nā roto i te ho’ē tuapāpa’i nō te SHD nō roto i ’āpapara’a GR R (Anaputu nō te Piha-ha’a a te fa’atere-hau) o tei riro mai ’ei nae’a-’ore i tē ’ite mai te matahiti 2008 mai ra. E noa’a rā tāna mau parau tāpa’opa’o i te fare puta a te UPF, mā te ’ore vētahi atu mau rohituatāpapa e ti’a ia ’ite roa i te fāito-rahi (volume) e ia fārerei i te reira nō te firi i tā rātou tuatāpapara’a i tāna. Noa atu ïa te mau heheura’a fa’aotihia i te matahiti 2021 ra, ’aita i fa’a’orehia te tua’irava L213-2 nō te ture o te matahiti 2008 ra e [o tei] vaivai ’ei taupupūra’a nō te mau ’ihitua’ā’ai o te ’ātōmī, i rāpae a’e i te ’ōti’a o te heheura’a nō te parau o te
Page 4
CEP ana’e ra, nō reira mai te onoono o te mau rohituatāpapa i ni’a i te vai-tāmau o te mau poritita nō te parau huna e ’āuahā’ati ra i te mau tāmatamatara’a ’ātōmī [10].
Ua fa’a’ite mai te mau fa’a’ohipara’a e ua riro te parau nō te ’aina-parare ’ei ’imiparau ’eiaha ia pu’eparauhia tō te mau huru fifi nō te fa’ahinuhinura’a o te paura, nō te pae ānei o te mau tū’atira’a mā te mau fenua ara-moana e ’aihu’arā’au tāhito, e ’aore ïa nō te mau perera’a pūea e arutaimāreva ānei ho’i. I te matahiti 2011 ra’a ra, ua ha’apapa o Maurice Vaïsse i teie mana’o tura-’ore : « e ti’a atu i teie hi’ora’a ’āmui tua’ā’aipāpa’i, ia ha’apa’o-maita’i-ana’e-hia te reira, i tē riro ’ei huru parau pohera’a » [11]. Matara maori a’e nei te ho’ē ’anotau veve nō te ’ihitua’ā’aipāpa’i, e ’inaha e ti’a noa ho’i i te roara’a 50 matahiti ia ha’amatara i te mau anaputu nō te mau tāmatamatara’a matamua ravehia i ’Āreteria. Nō te parau o te tua’ā’ai o te ea, tē ha’apāpū ra te ho’ē fa’auera’a-mana fa’aotihia i te ho’ēā matahiti e tō te ture nō te matahiti 2008 ra (1mua nō ’ēperēra), e o te mau « fa’anahora’a mā’imi nō te huru pūea e/’aore rā ’ihima’ipe’e » ana’e tē matara nō te « Tāpura o te mau rave-’ohipa o te pū tāmatamatara’a nō Patitifa » ha’amauhia e te DGA, e nō tāna mau parau ti’ara’a ta’ata-ho’ē, ia au i te fā o te arata’ira’a i te mau parau putu utuutu-ma’i o te mau rave-’ohipa nō te pū tāmatamatara’a nō Patitifa, e ’inaha ua hōro’a te mau Nu’u, i te matahiti 2009 ra, i te ho’ē pupu unuma ra, ’oia te Sepia Santé, i te ’ahopa nō tē tuatāpapa i te ho’ē tuha’a o teie mau puna nō te tahi tītorotorora’a ’ihima’ipe’e.
Teie mau ’ōpanira’a mā te fāito tauiui, ua riro ïa ’ei mea fifi roa atu ia fa’atano i te taime a ha’amau ai te ture Morin, i te matahiti 2009 ra, i te ho’ē Tomite nō te Moni-tauturu i te mau Ro’o’ati o te mau tāmatamatara’a ’Ātōmī (CIVEN) mā tē tae te mau mero i te mau anaputu ha’apo’ihia ra. Te pāhono-’ore fa’atupuhia e te fa’a’ohipara’a i teie ture, e te hia’ai e fa’atano i tōna vaira’a mai nā te mau pū ta’ero-’ātōmī-hia nō te mau rave-’ohipa tahito, ua arata’i te reira i te mau tā’atira’a a te feiā tahito ia mā’iti i te ’aimārō nō tē tītau i te heheura’a o te mau puna e ti’a ia ha’apu’eparau i tō rātou tua’ā’ai ta’ata-ho’ē, mā tē ha’amata nā roto i te mau fifi pūea i fa’aruruhia e rātou. Ua riro te ravera’a a te ture, tei niuhia i ni’a i te ture nō te 10 nō tiurai matahiti 1978 ra nō ni’a i te ti’amāra’a ia ’ite i te mau pu’eparau pū-fa’atere, ’ei mea roa e te fifi. I te 10 nō ’ātopa matahiti 2010 ra, ua hōro’a te Tiripuna Fa’atere nō Paris (TA) i te ho’ē fa’aotira’a maita’i i ni’a i te feiā horo (AVEN e Moruroa e tātou), tā te ’Āpo’ora’a a te Hau i fāri’i i te 20 nō fepuare matahiti 2012 ra [12], mā tē arata’i i te fa’atere-hau nō te Pārurura’a ia fāri’i ē, nā roto i te Tomite nō te Parau Huna a te Pārurura’a a te Hau (CSDN), i te faufa’a nō tē fa’a’ite i te TA i te mana’o o te tomite nō te heheura’a [13]. I te pae hope’a, 245 rahira’a pu’eparau o tei heheuhia e o tei matara i te mau rohituatāpapa, e mai te mea ra ē ua hāro’a rātou i te parau nō te ravera’a nā roto i tō rātou fātatara’a atu i te ho’ē e ’aore rā i te tahi atu mau tā’atira’a a te feiā tahito.
Ua fa’aoti te haufenua ia heheu (tiurai matahiti 2021), a ti’a atu ai ia fa’a’āpī i te uiuuira’a tua’ā’aipāpa’i
Page 5
Te ha’amana’ora’a tāpe’ape’ahia e ’aore ïa fa’ataupupūhia e te ’orera’a e ti’a ia pāpa’i i te tahi tua’ā’ai CEP, ua hope ïa mā tē tāpae i te ’iritira’a i te ho’ē o te mau anaputu o te ’ātōmī fa’ehau.
Te tāmatara’a e fa’a’ore i teie na’uamua (passé), ua nā roto ïa, nā mua roa, i te tahi tauira’a fa’arava’ira’a faufa’a : i riro na ’ei « fa’aau nō te nu’ua » ha’amauhia, i te matahiti 1993 ra, nō tē feruri i te a muri a’e o te CEP, i roto i te tupura’a o te tau-fa’ataime (moratoire) fa’aotihia e F. Mitterrand. I te matahiti 2016 ra, ua ha’amata François Hollande i te fa’aruru i te mau tuha’a ’āi’a (héritage) o te mau tāmatamatara’a i tōna haere’a mai i Pape’ete : ua pāhono tāna ’orerora’a i te hina’aro fa’ahitihia e te parau ha’apapa a te tomite tītorotoro a te ’Āpo’ora’a nō Porinetia i te matahiti 2005 ra mā tē rave faahou i te parau nō te Pū-arata’i ’ei ha’amana’ora’a « ia ’ore te feiā ’āpī porinetia ia ’aramoina i teie ’anotau nō tō tātou Tua’ā’ai ’āmui », mā tē tia’ituru, nā roto i te ho’ē parau huru tauvere ri’i ra, e « hurira’a i te ’api o te ’ātōmī » [14]. Ho’ē matahiti i muri a’e roa, i te 17 nō māti matahiti 2017 ra, ua ha’apāpū te tu’urimara’a nō te mau fa’aaura’a a te Élysée ia fāri’i i te ’ohipa ’ātōmī [15] mā tāna tua’irava 1.1.2 i te ha’amaura’a i te ho’ē « Pū-arata’i nō te mau anaputu, te mau ha’amāramaramara’a e te mau pu’eparau fa’ata’ahia nō tē fa’a’ite haere i te tua’ā’ai o te mau tāmatamatara’a ’ātōmī i Porinetia farāni ». Te fa’anahora’a o tei ’ōpua i te ho’ē rohi ’āmui mā te Hau e te Fenua, ua fa’atupu te reira i te hōro’ara’a a te Hau i te ho’ē fare (hotera nō te ’Ihitai) e ua fa’atupu i te ho’ē pupu ’ihivāna’a tītauhia nō tē feruri i tōna parau. Teie pupu tītauhia e feruri i te pū ha’amana’ora’a i raro a’e i te mana o te Pupu-Ti’a nō te ’Āpe’era’a i te mau ’Ēfē o te mau Tāmatamatara’a ’Ātōmī (DSCEN), pū-fa’aterera’a a te Fenua, ua monohia ïa e te ho’ē ’Āpo’ora’a ’Ihivāna’a i te ’āva’e ’ātete matahiti 2024 ra [16].
E ’ahopa teimaha teie, te tumu, nō te mau fāito-pau ïa o te tua’ā’aipāpa’i i fa’ahitihia i ni’a nei. ’Oia mau, i pāpa’i na Bernard Dumortier i te ho’ē tīte’a matamua, faufa’a, nō te tua’ā’ai o te mau pū porinetia, mā tē ’āpe’e i te ho’ē hi’ora’a ’iteha’a – e fa’aineinera’a ’ihivāna’a nātura tō [teie] rohituatāpapa. E iti rā ho’i te parau nō te vai-ineine o te mau Porinetia [ia au i tāna tuatāpapara’a], e ua ha’apaehia te parau nō te mau ’ēfē nā te Fenua i rāpae a’e i te mau pororau tūpitara’a, te tuha’a ānei nō te arutaimāreva e ’aore ïa tō te tōtaiete ānei [17].
I taua taime ra, i raro a’e i te tau-mana a François Hollande, e i muri a’e, tā Emmanuel Macron, e rave rau ’ōpuara’a poritita o tei tauturu i te ’ite tua’ā’ai o te mau uiuira’a taiā honohia i te na’uamua ’aihu’arā’au o te Fenua, te tuha’a ānei nō te Parau o Audin, te tomite Rwanda, e ’aore ïa tō te parau ha’apapa Stora ānei, e o tei naho i tē riro mai ’ei huru ’iritira’a i te mau puna anaputu matara-’ore ho’i i taua taime ra [18]. Ia au i teie vārua, ua ’aufau Porinetia farāni (DSCEN, pū-’ohipa arata’ihia e Yolande Vernaudon) i te tārena mā’imiraa « Tua’ā’ai e mau ha’amana’ora’a i te CEP » nō tē ha’amaita’i i te ’ite nō te tua’ā’ai o te mau tāmatamatara’a. Pāinahia e te MSH nō Patitifa, ua tauturu teie tārena ia fa’atupu i te ho’ē tāpura uiuira’a ’āpi i te feiā tahito, e hau roa atu, i te huira’atira porinetia. Teie nei rā, ua fa’atoro-ato’a-hia te heheura’a o te mau anaputu. Te nā ’ō ra te tua’irava 3 o te fa’aaura’a-mau i rotopū i te Fenua e te MSHP tu’urimahia i te hope’a matahiti 2018 ra ē : « Tē tauto’o nei Porinetia farāni nō tē rave i te mau tāta’ahira’a ato’a e au i te ’iritira’a o te mau
Page 6
anaputu ’āpī, e i tō rātou matarara’a i te mau rohituatāpapa o teie nei ’ōpuara’a ’ei tauturu i tōna tupura’a mau ». Ua noa’a te faufa’a o teie mau tāta’ahira’a poritita i muri a’e i te matarara’a mai o Toxique [Ta’ero], puta ’āpe’ehia e te fa’aaura’ahia o te mau tōrīrī [’ātōmī] e tō rātou mau ’ēfē o tei pāto’i i te mau ha’apāpūra’a noa’a-’ore i tē hi’opo’a a te mau nu’u fa’ehau e tā te CEA [19]. Ua pāturu te vevo ha’apārare (rave-fa’ahou-ra’a i te mau pū’ohura’a a te mau ve’a farāni e ’europa) i tē fa’atupu fa’ahou i te ’aimārōra’a nō te mau perera’a pūea a te CEP, e ua arata’i i te CEA ia pāhono nā roto i te ho’ē puta e tāpe’a ra i tāna mau hi’ora’a nō te mau tōrīrī [20].
Te pāhonoraa a te Hau i te mau parira’a nō ni’a i te mau tāhunara’a nā te ’ā’ano e te mau ’ēfē o te mau tōrīrī, ua riro mai ïa ’ei fārereira’a fāito teitei roa, i te paraura’a ra, i te ’āva’e tiurai matahiti 2021 ra, o tei tauturu i tē fa’aruru i te mau parau pūea e tāpura faufa’a moni a te tārahu ’ātōmī. Nā te vaitārava o te mau anaputu, ua riro te fārereira’a ’ei tahua nō te ho’ē fa’aotira’a feruri-pa’ari-hia hou a’e te tere o te peretiteni Marcon i Porinetia : te ho’ē fa’anahora’a nō te mau heheura’a ravehia ia au i te ho’ē tomite. I ’ōpua na te haufenua e tā’ōti’a i te fatura’a i teie tomite heheura’a o te mau anaputu o te CEP mā te mau mero ’aravihi o te mau pū-’ohipa fa’ahotu (CEA e te mau Nu’u). Te mau tāu’aparaura’a ’ume’ume o te fārereira’a, ua tauturu ïa ia tai’ohia, i reira, te mau ti’a o Porinetia, e, ’eiaha ana’e rā te mau pū-’ohipa fa’ahotu ana’e ra, o te reira tei ha’apāpūhia e te rata a Fa’atere-hau matamua i te peretiteni Édouard Fritch ra i te reira’a ra taime :
———————————————-
Te Fa’atere-hau matamua Hau Repupirita Farāni
Paris, i te tiurai 7 nō tiurai matahiti 2021
[Tītiro]
AORA’I PERETITENI
NŌ PORITENTIA FARĀNI
Tae mai i te : 8 nō tiurai matahi 2021
N° Tau : 5665 PR
E Peretiteni [iti e],
Ua fa’aoti te Peretiteni o te Hau Repupirita, ia au i tā ’oe anira’a, i te ho’ē fārereiraa fāito teitei nō tē tuatāpapa i te parau o te mau tāmatamatara’a ’ātōmī i Porinetia farāni e tō ratou mau ’ēfē, a 25 a’e nei matahiti i muri a’e i te tūpitara’a hope’a. Ua fa’atupu teie fārereira’a i te ho’ē fa’aineinera’a rahi a te mau pupu o tā ’oe i fa’anaho.
E parau nō te fa’ataui hohonu i te tāu’ara’a i teie parau putu taiā e nō tē fa’a’āpī i te tāu’aparaura’a i rotopū i te Hau [farāni] e te Haufenua porinetia, e nā roto i te reira, mā tō tātou mau auti’ara’a-taata nō Porinetia.
I ani na vau i te fa’atere-hau nō te autaea’era’a e nō te ea, te fa’atere-hau nō te Ara-moana, e te fa’atere-hau ti’a i piha’i iho i te fa’atere-hau o te mau nu’u fa’ehau ia fa’aineine e ia peretiteni, te reira e te reira ia au i tōna mana-ha’a, i te mau terera’a o teie fārereira’a. I hina’aro maori na vau i te feiā ’aravihi fāito teitei roa, te mau ti’a nō te mau pū hi’opo’a (CEA, CIVEN, INSERM, IRSN, INCA…) ia vauvau, i reira, i te vaira’a o te ’ite na’uatau i ni’a i ni’a i te fāito o te mau ’ēfē rātio-hi’opo’a honohia i te mau tāmatamatara’a’ātōmī e te mau ’ēfē i ni’a i te ea o te ta’ata e te arutaimāreva.
I fa’aara-tāmahana-hia na vau nō te mau tuatāpapara’a, e i hina’aro na vau, mā te vave, e fa’atae atu ia ’oe ra te mau pū’ohura’a o tā ’u i tāpe’a mai nō te rohi a Haufenua i te mau marama e fā mai ra.
E tāpe’a mai au, nā mua roa, i te huru fa’ahiahia o teie tuatāpapara’a, fa’atupu ’āpī nā roto i te ’ihirāve’a e nā roto i te rahi o te mau ’ōperera’a. Ua fa’a’ite mai ’ona i te hina’aro ’āmui nō tē mā’imi i te mau ’uputa fa’atupu ’āpī ’ei niura’a i te mau papa ’āpī nō tā tātou tāu’aparaura’a i ni’a i teie parau putu taiā, i ni’a i te reira vau nei e fāri’i ai e ’aita te Hau, e tae roa mai i teie nei, i fa’aara nanea.
Page 7
Ua tū mai te faufa’a vaitaha’a nō tē ha’amaita’i e nō tē ha’afaufa’a i te ha’amāramaramara’a i ni’a i teie tumu parau, i te mau marama e te mau matahiti e fā mai ra. E arata’ihia atu teie rohi mā te hono i ta ’oe Haufenua e mā te hi’ora’a a te mau Porinetia i roto i tō rātou tāato’ara’a, ’ei faa’ōtohe i te tahi mau mana’o e ’aore ïa mau ’ihimana’o ’aore e niu ’ihivāna’a, e o tei ’ōpanipani i te tāu’aparaura’a huira’atira. Ua ineine te mau pupu e vai nei, ia au i te fa’anahora’a, nō tē pāhono i te mau tītaura’a ato’a nō tē haere mai, ia tae i te hora, i ni’a i te tahua, e fārerei i te mau Porinetia, nō tē vauvau i tā rātou mau tuatāpapara’a.
Ua hōro’a maori au i te mau fa’auera’a e au nō te mau terera’a maita’i, o tei fāri’i-’āmui-hia i te taime nō tā ’outou mau tuatāpapara’a e o tei riro ’ei pāturu nō te muriatau, ia riro ’ei fa’aineinera’a ’oi’oi e te pāpū, i roto i te mau hepetoma e fā mai ra.
…/…
[Monsieur] Édouard FRITCH
Peretiteni nō te Haufenua nō Porinetia farāni
Kātiē Broche, aroā Dumont d’Urville
’Āfata Rata 2551
98713
PORINETIA FARĀNI
————————————–
Te uira’a matamua, e parau ïa nō te ’iritira’a i te mau anaputu. Nō tō rātou huru taiā rahi, te mau anaputu e tū’ati i te parau putu ’ātōmī, mai tā ’oe i ’ite, ua riro ïa ’ei pārurura’a hope. Ua rave ato’a Farāni i te mau tītaura’a ture i roto i teie tuha’a ’ei ’ōpani ’eiaha ia ha’apūrorohia te mau ha’amāramaramara’a, parauhia, ha’apārare, ’oi rave hape-noa-hia atu. Te ti’ara e fa’aarara’a, o te parau tumu ïa nō te papa, a ta’a atu ai nō te mau fa’ati’ara’a fa’aauhia e te ture. Mai teie atu taime, e rave maori tātou i te mau rāve’a nō tē hōro’a i tōna pūai hope i teie parau tumu. Te ho’ē ’ohipa nō te hoho’a fenua e nō tē tīte’a i te mau anaputu, ’ēna i te ha’amatahia, e ha’apāututuhia atu te reira ’ei fa’aineine mā te huru maita’i roa a’e nō tē hōro’a i te tā’ato’a o teie mau tane pu’eparau. E ’ohipa tu’irahi teie o tei tītau i te mau rāve’a ’āpī.
E ravehia atu te tahi fa’aitoitora’a ia ti’a i teie mau puna pu’eparau ’āpī ia fa’aara-’oi’oi-roa-hia i te mau rohituatāpapa e i te huira’atira. E tītauhia atu te ho’ē tomite, i raro a’e i te ti’a-mana o [Madame] Fa’atere-hau nō te mau nu’u fa’ehau, nō tē mata-ara i te nu’ura’a o teie tuatāpapara’a. I tītauhia na ’oe, i te taime putuputura’a ra, ia ’āmui mai nō tō rātou mā’itira’a, e ia au i tā ’oe anira’a, ia fa’ata’a, nō te reira, i te ho’ē ti’a porinetia fa’atū’ati o tē pāturu atu i te mata-ara-ra’a o teie mau tuatāpapara’a.
Tē hina’aro nei au, ’ei fa’ahopera’a, nō teie tuha’a matamua fa’ata’ahia nō te tua’ā’ai e nō te ha’amana’ora’a, e ha’apāpū fa’ahou atu i te turu e te vatara’a o te Hau nō tē ha’amau i te Pū Ha’amana’ora’a, o tei fa’ahitihia nā te vaira’a o te nu’ura’a i roto i teie mau tuatāpapara’a.
Te piti o te parau faufa’a, o te mau ’ēfē ïa o te mau tāmatamatara’a ’ātōmī i ni’a i te ea, o tei ’ore e ti’a ia huna. E mea faufa’a ia hau atu ā tē māramarama e tē ’ite i te mau tupura’a nō te fāra’a mai e te ’aerera’a o te mau ma’i rātio-taua’i, e te parau ihoā rā e ti’a ia fa’ahohonuhia atu nō te tū’atira’a i rotopū i te taua’ira’a mā te mau fāito ha’ihai o te mau hihi ioniti e te māriri-’aita’ata o te ma’i-’arapo’a. Mai te reira ato’a, e tāu’ahia atu te fa’arahira’a e te fa’ahohonura’a o te tuatāpaparaa, parauhia, Sépia, ia ha’afaufa’ahia te tāato’a o te mau rave-’ohipa i vai na nā te mau pū o te CEP. E ti’a atu ïa ia fa’atanotano i te tāpura nō te mau ma’i parauhia rātio-taua’i nā te roara’a o te mau tuatāpapara’a natihau e tā te UNSCEAR ihoā rā.
Nā roto i te fa’aaura’a ea, te turu hōro’ahia i te ha’afaufa’ara’a i tā ’outou tāpura māriri-’aita’ata e i te tāu’ara’a i te ’ihimāriri-’aita’ata mā te turu auta’ata e ’ihirāve’a, e nā roto i te ho’ē fa’aaunatira’a, ua tauturu te reira i tē ’ite i te tauto’ora’a, nā te roara’a o te tau, a te Haufenua i piha’i iho i te mau ti’a-mana porinetia nō tē turu i te hi’opo’ara’a e te utuutura’a maita’i roa a’e o te feiā ma’i.
Page 8
Nō te parau o te moni-tauturu i te mau ro’o’ati o te mau tāmatamatara’a ’ātōmī, e mea rōtahi e te māramarama roa te parau tumu, mai tei ha’amana’ohia na e te Peretiteni o te Hau Repupirita, e e ti’a ia fa’a’ohipahia i te reira : ua ha’amau te Hau i te ho’ē ture moni-tauturu nā te mau ro’o’ati o te mau tāmatamatara’a ’ātōmī. E tuha’a nā na ia tauturu i feiā ato’a o tei ti’aturi ra ē, e mau ro’o’ati rātou, ia fa’atae i te parau putu i te CIVEN ra. E rāve’a nō te parauti’a mauā teie. Teie nei rā ho’i, ua ’itehia ē, noa atu ïa te mau ha’amaita’ira’a ravehia e te reforomātio a te ture Morin i te matahiti 2018 ra, e riro i te huru ’ohipa rahi roa ra nō tē fāna’o i teie fa’anahora’a, nō te feiā ’ōpae-’ē. Nō tē fa’a’āfaro i teie huru ’ohipa, ua ravehia te fa’aotira’a e ha’amau i te ho’ē pupu ta’ata ’aravihi i te pae utuutu-ma’i e te pū-fa’aterera’a, o tei tonohia atu nō tē haere i ni’a i te tahua, i piha’i iho roa i te mau Porinetia, nō tē tūrama ia rātou nō tō rātou mau ti’ara’a-mana, nō tē tauturu ia rātou ia fāito i tō rātou vaira’a nō te ea e ia fa’anaho i tā rātou parau putu. I ani na vau, ia ti’a i teie pupu ia rave i tāna ’ohipa, i piha’i iho ihoā rā i te mau mana-hua’ai (ayant-droits), ia fa’a’ohipahia tei au nā roto i te rāve’a o te ture ’ei fa’anu’u e 3 matahiti nō tē fa’atae i te mau parau putu i te CIVEN ra (e tae roa atu i te hope’a matahiti 2024).
E tītau teie mau fa’anahora’a ’āpī i te tahi fa’aitoitora’a i te pae moni fa’aravai i piha’i iho i te CIVEN nō tē turu ia na ia fa’ā’ano i tāna tāpura ’ohipa : e hōro’ahia atu ia na ra te mau rāve’a e au.
Ua ’ite ato’a ho’i au i te tia’ira’a rahi ia ’aufau te Hau i te mau fereti e amohia e tā ’outou ’Āfata Turuuta’a nō te rāpa’aura’a i te feiā ma’i o tei fāri’ihia e te CIVEN ’ei mau ro’o’ati nō te mau tāmatamatara’a ’ātōmī. E anira’a ti’a teie. E tano mauā ho’i, i piha’i iho i te rāve’a moni-tauturu ta’ata tāta’itahi, ia fa’aho’ihia te mau ha’amau’ara’a i amohia e te pū-’āmui.
——————————–
Rata a te fa’atere-hau matamua ra o Jean Castex i te peretiteni ra o Édouard Fritch i te 7 nō tiurai matahiti 2021 ra, nō tē ha’apāpū i te tauto’ora’a ia ’iritihia te mau anaputu a te CEP, [fa’aotira’a] ravehia i te fārereira’a nō te 1mua e te 2 nō tiurai matahiti 2021 ra.
Tē tī’a’au tāmahana nei te pū ha’amana’ora’a i te ’iritira’a o nā anaputu e 5 : te mau Anaputu a te Hau, te SHD, te ECPAD, te DAM, te DGA nō te Tuha’a ’Āpe’e i te mau pū tāmatamatara’a ’ātōmī [21]. Tae roa mai i teie mahana, te terera’a o te heheura’a, ua fa’a’ohipa ti’a-’ore-roa-hia e te mau te mau pū-fa’aterera’a tītauhia : mā te auraro i te pae no te SHD e te Courneuve (MAEE), e ’aore ïa, te ECPAD, mā te mana’o ’ino i te pae o te DGA e tāna Tuha’a ’Āpe’e i te mau pū tāmatamatara’a ’ātōmī, mā te au-’ore i te pae o te CEA- DAM o tei ’ape i tāna mau hōpoi’a. Te ha’amaura’a, i te tau fa’atupura’a rā’au nō te matahiti 2004 ra, i te ho’ē Tomite tītorotoro huiparau nō te mau ’ēfē o te mau tāmatamatara’a ’ātōmī, peretitenihia e Didier Le Gac, [tōna] ’auaha o Mereana Reid Arbelot, ’iriti-ture porinetia, ua fa’atupu te reira i te tahi ito ’āpī e tae roa atu i te ha’apararīra’a o te ’Āpo’ora’a ’Iriti-ture i te 9 nō tiunu matahiti 2024 ra. I te ’āva’e ’ātopa matahiti 2024 ra (tai’o mahana i pāpa’ihia ai teie tua’ite), ua tu’u-fa’ahou-hia [teie] tomite i ni’a i te tāpura tumu parau a te fa’aterera’a mana ’āpī.
I te pae nō te hi’ora’a tua’ā’aipāpa’i, ’aita ā i tae atu ra i te taime hi’opo’a i te ’ēfē o te mau heheura’a fa’aotihia i te matahiti 2021 ra. Teie mau heheura’a, e ’oia ato’a te mau anaputu i te Fenua (SPAA), e ti’a atu ïa ia fa’a’āpī i te mau uiuira’a honohia i te tua’ā’ai o te mau tāmatamatara’a, mā tē ’āmui i te mau inera’a tua’ā’aipāpa’i rahi roa atu. Tē tū mai nei te parau nō te huru, mai tō te arutaimāreva, mā te mau parau fa’a’āpīhia e te tua’ā’ai nō te mau vi’ivi’i e te mau ’aimārōra’a ’ihivāna’a nō te perera’a pūea. E tītauhia e fa’atū’āti i te mau ’ihitua’ā’ai o te ea, te fa’arava’ira’a faufa’a, te tōtaiete, e te tahi atu ā mau ’ihipipi (’ihifenua, ’ihita’ata, ’ihitōtiare) nō tē feruri i te tāato’a o te rima nu’uatau nō te tua’ā’ai o te CEP, o tei ’ore e hope mā te tu’ura’a mana i raro.
