Page 1
I te 6 nō ’atete matahiti 1985 ra, ’oia ho’i i te 40ra’a o te ’ōro’a fa’ahanahanara’a i tāorahia ai te paura ’ātōmī marite i ni’a [i te ’oire nō] Hiroshima, i fa’aotihia na te Parau Papa nō te ’aina-’ātōmī-ra’a i Patitifa ’Apato’a [1] (Traité de dénucléarisation du Pacifique Sud), e aore ïa Parau Papa nō Raroto’a (traité de Rarotonga), [fa’aotihia] e nā mero 13 [2], ti’a nō te Forum des îles du Pacifique Sud (FIPS) [3]. Ua ha’amanahia ’ona i te ’āva’e nō titema matahiti 1986 ra.
’Iritihia i te mau Hau mero ana’e nō te Forum, i fa’arava’ihia na te Parau Papa nā roto i nā parau fa’aau e 3 nō te tītau manihini ia ’āmui mai te mau hau pūai ’ātōmī, mā te fa’ata’a’ē i tō tei vai piri mai i te ta’afenua (Marite, Farāni ’e Peretāne) e tō te tahi atu ta’afenua (Hau Repupitita Tinitō e Rūtia [URSS]).
Ha’amauhia i te hō’ē ’anotau tama’i to’eto’e e tāta’ura’a mauha’a ’ātōmī, ua tauturu teie ārea ’aina-’ātōmī-hia, i te hō’ē ta’afenua nō te mau manahau’ē e fā mai ra ia ha’apāpū ia rātou i ni’a i te tahua natihau. Teie nei rā, ua fa’a’ite ato’a mai teie parau papa nō Raroto’a i te mau paruparu nō te ’ihiferuri o te ta’afenua ha’apae mauha’a tama’i ’ātōmī (ZEAN).
Te Parau Papa nō te ’aina-’ātōmī-ra’a i Patitifa ’Apato’a e ’aore ïa te mau pēpē o te ’ātōmē
Ua ha’amata te mana’o i te ’ōteu mai nō te tahi ārea ’aina-’ātōmī-hia i Patitifa ’Apato’a i roto i te ta’iara (éthique) ’ōteānia, i te taime ho’i a riro mai ai te ’avau ’ātōmī ’ei ’ohipa ’itea nā te ara-’āmui e nā te fenua.
Te mau tūpitara’a ’ātōmī i ni’a ia Hiroshima e Nagasaki i te matahiti 1945 ra, te ’anotau o te tama’i to’eto’e ’e te tāta’ura’a mauha’a tama’i (’e te ’ātōmī ato’a) fa’atupuhia e te mau pūai hau’ē marite ’e tōvietia, ’e te taupupū o te mau tūpita pao a Cuba i te matahiti 1962 ra, ua fa’a’ite mai te reira i te ao nei i te ’ū’ana o te ’avau ’ātōmī.
Page 2
Fa’arirohia i te tahi taime ’ei « roto ātōmī » [4], i riro’oi’oi mai na te ta’afenua nō Patitifa “’apato’a” [5] ’ei ārea nō te fa’a’ohipa tāmatamatara’a nā te reva [6] nā Marite nā mua roa, Peretāne i muri a’e, ’e Farāni i te hope’a.
I tupu na te mau fa’a’ohipara’a ’ātōmī marite [7] i roto i te ārea mitoronetia nō Patitifa. I roto i te mau matahiti 1946 e 1962 atu, i ha’apa’a’ina na Marite 78 tāmatamatara’a ’ātōmī nā te reva (66 i te mau motu Marshall i Bikini e i Eniwetok mai te matahiti 1946 e 1958 atu, ’e i muri a’e 12 i te motu nō Johnston mai te matahiti 1958 e 1962 atu). I tōna pae, i rave na o Peretāne 12 nā te fenua ’Auterāria (i ni’a i te mau motu Monte Bello, e i ni’a i te mau pū ’aporitene (feiā tumu nō ‘Auterāria, nō Emu Field ’e nō Maralinga) i roto i te matahiti 1952 e 1956 atu, hou a’e a rave tāmau atu ai i te reira nā te mau ta’amotu Gilbert e Ellis [8] i roto i te matahiti 1957 e 1958 atu [9]. E tae roa atu i te matahiti 1962 ra, i rave ’āmui na te hau Marite ’e te hau Peretāne i tā rāua mau tāmatamatara’a i ni’a i te fenua Christmas, i ni’a i te motu Marite nō Johnston, ’e i nā Marshall mā. I tō rātou pae, i fa’atupu na te mau Farāni i te tahi tāpura fa’a’ohipara’a ’ātōmī i te ta’amotu Tuamotu i Porinetia farāni mai te matahiti 1966 ’e tae roa atu i te matahiti 1996 ra, i rave na rātou 193 tāmatamatara’a (41 nā te reva, i roto i te matahiti 1966 e 1974 atu).
I ro’o-maori-hia na o Patitifa hau atu i te 300 tāmatamatara’a [10], ma te riro ’ei 1/3 o nā ārea fa’a’ohipara’a rahi roa a’e, i muri mai ia Nevada ’e Sibérie [11].
’Ei mau ’ite mata rōtahi atu ā, ’ei mau ta’ata-’ati fātata e aore ïa ātea noa atu ā, i fa’aruru tā’ue na te mau huira’atira nō ’Ōteānia, i te mau ’ēfē o te mau fa’a’ohipara’a ’ātōmī.
Page 3
I te matahiti 1946 ra, i fa’areva-’ē-hia na te tā’āto’a o te huira’atira nō Bikini mā, ’ia ti’a ia tāmauhia atu ā te mau fa’a’ohipara’a ’ātōmī a Marite i ni’a i tō rātou mau motu.
I te matahiti 1954 ra, te tahi fifi i fā mai i te taime nā roto i te hō’ē tāmatamatara’a i ni’a a’e ia Bikini mā, i fa’atupu na te reira i te hihi-ta’ero o te ’ihitai nō te hō’ē pahī tautai ’ūpe’a tāpōnē. Te tupu ’ā’ano o te ha’ape’ape’a i roto i te tā’āto’a o te ta’afenua, i tūra’i na te reira, e 2 matahiti i muri a’e i te fa’aterera’a-hau ’Auterāria ’ia fa’a’ore i te mana o Peretāne ’ia tāmau ā i tāna mau tāmatamatara’a māhu-’ātōmī (thermonucléaire) i ni’a i te tino fenua ’auterāria. Hōpoi a’e ra [o Peretāne] i tāna mau fa’a’ohipara’a ’ātōmī i ni’a i te fenua nō Christmas [12].
Te tāmatamatara’a ’ātōmī marite nō te 9 nō tiurai i te matahiti 1962 ra, i ni’a a’e i te fenua Johnston, e o tei ’ite-maori-roa-hia ra’a i Niu-Terani mai [13], o te tahi atu ā ïa hoho’a o tei fa’ati’aturi māite i te mau huira’atira ’ōteānia i te faufa’a nō te pāruru i tō rātou aohā’ati ’ei pāto’i i te ’avau a te ’ātōmī mā te fa’atupu i te hō’ē ārea ’aina-’ātōmī-hia.
Mai te peu i te ’ōmuara’a i fa’aitoito-rahi-hia na nā roto i te hina’aro ’ia noa’a mai te parau fa’a’ore roa i te mau tāmatamatara’a ’ātōmī farāni (’ua fa’aea tā Marite ’e tā Peretāne i te matahiti 1962 ra), i fā mai na te tahi atu ā tumu ha’ape’ape’ara’a i te mau Hau ’ōteania ’ia fa’anaho i te reira huru ārea, ’oia ho’i te fa’aru’era’a e ’aore ïa te tari- noa-ra’a te mau Hau mai ia Tāpōnē e aore ïa te mau Hau ’Āmui Marite i te pehu ’ātōmī e aore rā i te mau māteria hihi-ta’ero i roto i teie mau ta’afenua.
Inaha, i tāpa’o-ato’a-hia na te reira hina’aro i roto i te fa’anahora’a ’aina-’ātōmī-ra’a ’āmui, nā te rēni ’āfaro o nā puna mana’o rarahi e 2 : te Parau Papa a Tlatelolco nō te matahiti 1967 ra, e te Parau Papa nō te ’aina-parare-ra’a ’ātōmī (TNP) nō te matahiti 1968 ra.
E inaha, i piha’i iho ia Niu-Terani, i ani na o Fītī rāua o Pāpua (Papouasie-Nouvelle-Guinée, PNG) i te ha’amaura’a i te hō’ē ārea ’aina-’ātōmī-hia nō Patitifa ’Apato’a mā te tāpa’ohia i ni’a i te tāpura tumu parau o te 30ra’a nō te rurura’a a te ’Āpo’ora’a rahi ’āmui a te ONU. Mai te peu ē, i tāmata na nā mua roa o ’Auterāria i te fa’ahepo i tā rātou mauha’a papa nō te mau ZEAN ’ia noa’a
Page 4
mai te turu ’e te tauto’ora’a a te mau hau pūai ’ātōmī [14]. Fa’aru’e iho nei ’o Canberra i tōna ti’ara’a, e mā’iti a’e ra nō te fa’aotira’a 3477 (XXX) o tei ha’amanahia e te hō’ē pae rahi pūai [15] i te 11 nō titema nō te matahiti 1975 ra i te ’Āpo’ora’a Rahi ’Āmui a te ONU.
Noa atu ā te fa’aotira’a a te ONU, i tāpe’a-tā’ue-roa-hia na te nu’ua nā te hō’ē ta’afenua ’aina-’ātōmī-hia nō Patitifa ’Apato’a, nā roto i te mana-fa’ahou-ra’a mai te mau pupu poritita ti’ati’a-’āi’a (conservateur), mai ’Auterāria e mai Niu-Terani, mā te ’ore e fa’a’ore ti’a roa i teie ārea, ’aita ato’a rā ho’i e tītau ra ’ia tupu te reira. Tei nei rā, te mana-fa’ahou-ra’a mai te mau turu-rave-’ohipa (travailliste) i Niu-Terani i te matahiti 1982 ra, e i te matahiti 1983 ra i ’Auterāria, i ’ōmua na te reira i te fa’atupu fa’ahou i te ’ōpuara’a i te matahiti 1983 ra, nā nā pae haufenua e ta’afenua. Te rurura’a nō te mau fa’atere o te Forum nō te mau fenua nō Patitifa ’Apato’a, i te matahiti 1982 ra, i tāpae na ïa i te hō’ē parau ha’apāpū ’āmui o tei fa’aara na ē e fa’atura atu te hō’ē ārea ’aina-’ātōmī-hia i te fanora’a ti’amā nā tua, ’e ’oia ato’a te mau fa’aaura’a pāruru e vai ra (’oia ho’i te parau papa ANZUS [16] ihoā rā). I te ’āva’e ’atete nō te matahiti 1983 ra, te Fa’aterehau mātāmua nō ’Auterāria, ’oia o Bill Hayden, i fa’aara na ’oia mai te hō’ē o te mau parau rū a tāna fa’aterera’a-hau i te pae nō te poritita ’e’ē te ha’amaura’a i te hō’ē ārea ’aina-’ātōmī-hia i Patitifa ’Apato’a, e ’inaha, i rave fa’ahou atu ra ’oia i te fa’aterera’a o te ’ōpuara’a.
Teie nei rā, i rotopū i te mau mana’o tumu i fa’aarahia, e 2 o tei fa’a’ite i te ti’ara’a rave ’atā o ’Auterāria. I ha’apāpū na te mana’o tumu mātāmua e fa’atura i te mau ’ohipa a te mau fenua o te ārea i te mau mana’o tumu ’e te mau Parau Papa natihau e mana ra, te TNP ihoā rā, e ha’afaufa’a atu rātou i te mau fa’aaura’a ta’afenua e vai ra. Te piti o te mana’o tumu, tē ha’apāpū ra ïa ’ia mau atu ā te Hau ta’afenua tāta’itahi i tōna mau mana nō te fa’aoti manahau’ē i te mau uiuira’a honohia i te mau fa’aaura’a mā te tahi atu mau Hau nō te ārai-pāruru e ’aore ïa te fa’a’ohipa i tāna mau uāhu e aore rā mau taura’a manureva. I roto i nā hi’ora’a e 2, tē pāpū maita’i ra te fa’atau’a (alliance) i rotopū ia ’Auterāria ’e te mau Hau-’Āmui Marite i te pae o te ANZUS. Mā te fa’aōra’a i teie nā mana’o tumu e 2, i hina’aro na ’o Canberra e ha’apāpū i tōna tau’a ’e e pāruru i tō rāua fa’atau’a. ’Āre’a ia
Page 5
Niu-Terani, i fa’a’ite na ’oia ia na mā te pātoi’i i te fa’ataupupū i tōna ti’ara’a pāto’i-’ātōmī nō te turu i teie fa’atau’a [17].
Hō’ē matahiti i muri a’e, te mau mana’o tumu papahia e ’Auterāria, i ha’amanahia na ïa e te Forum ’e te ha’amaura’a i te hō’ē pupu ’ohipa nō te fatu i te ’ōpuara’a e au a naho atu ai, i Raroto’a, i te 6 nō ’atete matahiti 1985 ra, te ha’amaura’a o te ārea ‘-hia i Patitifa ’Apato’a (hoho’a fenua i raro nei).
(Hoho’a fenua 1)
Puna : www.ctbto.org
Pūai ’e paruparu o te Parau Papa nō Raroto’a
Parau Papa ’āpī ’ia fa’aauhia i te tahi atu mau ārea ’aina-’ātōmī-hia, tei nāmua na ’e tei nāmuri a’e (a hi’o atu i te Les Zones dénucléarisées ou ZEAN), tē vai ra tōna mau ta’a’ēra’a tumu, fa’aauhia i tāna fā mātāmua, tāna ārea anoa fenua (géographique) e aore ïa i te mau Hau o tāna e pi’i atu ra. Te ta’a’ēra’a mātāmua i rotopū ia rātou, mā te tauvere i te tahi atu mau ZEAN, ’aita teie e ha’apae ra i te mau mauha’a tama’i ’ātōmī’ (Nuclear weapon-free zone), tē ha’apae nei rā i te ’ātōmī’ (South Pacific nuclear-free zone).
Tē fa’a’ite mai nei rā ’ona i te mau paruparu honohia i teie nei mau ta’a’ēra’a iho.
Figure 1
Source : www.ctbto.org
Page 6
Mai te peu ē te vārua o nā ’irava e 6 e papa ra i te TNP, tē fa’auru ra te reira i te hi’ora’a ’āmui o te parau papa nō Raroto’a, nā te parau papa nō Tlatelolco i hōro’a mai i te mau niu fa’atupu ’ohie roa a’e.
Te ha’amaura’a o teie nei ārea ’āpī ’aina-’ātōmī-hia nō Patitifa ’Apato’a, nō te roara’a tau ’ōti’a-’ore, tē ha’apāpū ra i te tahi hina’aro puahema-fenua nō te ’ōpani hope ’eiaha ana’e i te mau mauha’a tama’i ’ātōmī, i te tā’āto’a rā o te fa’anahora’a tūpita ’ātōmī, ’e tō rātou tīnaira’a a muri nei [18]. Tē fa’a’ite ra [teie hina’aro puahema-fenua] i te hina’aro o te mau Hau tau’a e mito ’eiaha te ta’afenua ’ia vai mai ’ei teata ’a riro atu ai te ’arora’a i te tupu i rotopū i te mau hau pūai ’ātōmī. Tē tītau ato’a ra ta na fā e pāruru i te aohā’ati ta’afenua mā te tīnai, mai tei roto i te parau papa nō Tlatelolco, te fa’atomora’a i raro i te moana te mau pehu hihi-ta’ero. Teie nei rā, e mea pāpū roa a’e te Parau Papa nō Raroto’a, mā te ’ōpani, a ta’a noa atu ai te fanora’a ‘nā te ārea’, i te utara’a o teie mau fa’anahora’a ’ātōmī i roto iho i te mau fenua ’e te mau tairoto o te mau Hau tau’a. [19]
Fatuhia e nā 16 ’irava e nā parau tāpiri e 4 o tei mana nō nā 13 Hau mero, e 3 parau fa’aau ’āpī o tei fāri’i ia tā’atihia mai te mau hau pūai ’ātōmī mana [20].
Te tumuti’a o te parau papa nō Raroto’a, tei roto ïa i tōna vaira’a ’e o ’ona ana’e te parau papa o tei fa’ahepo-māramarama-maita’i-hia i te ’ōpanira’a i te fa’a’ohipara’a’ātōmī i roto i te ta’afenua (moti 9 o te parau ’ōmuara’a, tāpitihia i te ’irava 6 e ha’apāutuutuhia e te parau fa’aau 3), poro’i māramarama ’ia ta’a mai o Farāni, e ’oia ana’e iho te hau pūai o tei tāmau ā i te mau tāmatamatara’a ’ātōmī i te taime a pāpa’ihia ai teie nei parau papa.
Tōna ti’ara’a pāpa’ifenua, ’ona ato’a, e mea ta’a maita’i. Tē tārava nei ho’i te ārea i te To’o’a-o-te-rā e tae roa atu ai i te ’ōti’a o te moana nō ’Auterāria, mai te Hitira’a-o-te-rā e tae roa atu ai i te ’ōti’a nō te parau papa nō Tlatelolco, te ’ōti’a ’Apato’erau rēnihia e te Pito-o-Ātea (Équateur) [21] ’e e moti i ’Apato’a i te ’ōti’a i fa’aauhia e te parau papa nō te ’Apato’a-Nui-Tea (’Aro-Tāpa, Antarctique). Mā te hono-fenua-hia e te mau parau papa i vai ’ēna nō te ’Apato’a-Nui-Tea e tā te
Page 7
Tlatelolco, ua tauturu te Parau Papa ’ōteānia ia tāpae ho’i i te ’aina-’ātōmī-ra’a (tōna tanora’a mau) no te 1/5ra’a o te paraneta e fātata i te 2/3 o te ’api fenua Apato’a.
’Ua ha’amau te Parau Papa nō Raroto’a i te tahi fa’anahora’a nō te hi’opo’a i te fa’aturara’a o te mau fa’ahepora’a a te mau hau ato’a tei papahia i ni’a i te terera’a natihau e ta’afenua.
Te mau Hau, tei tu’urima pā’āto’a i te TNP, tē tauto’o ra ’ia ha’amana ’e ’ia fa’a’ohipa i te mau fa’aaura’a hope nō te fa’aoraorara’a (sauvegarde) e te Pū natihau nō te ito ’ātōmī (AIEA). Tē ha’apāpū nei teie mau fa’aaura’a ē, te mau māteria ’e mau patura’a ’ātōmī e vai ra i roto i te ārea, e fa’a’ohipa-noa-hia nō te mau fā fa’atupu hau. E arata’ihia te mau terera’a ta’afenua e te hō’ē « Fa’atere » nō te Piha nō te ’ohipa-’āmui fa’arava’ira’a faufa’a nō Patitifa ’Apato’a honohia i te Piha Pāpa’i parau nō te Forum o te mau fenua Patitifa. Tē ’ōpua ra rātou i te mau ’aitaui ha’amāramaramara’a, ’e te mau hi’opo’ara’a ta’a’ē ’ia horo-noa-hia atu i te ture e te hō’ē o te mau tau’a (’aita re’a i teie nei ā mahana). E tano ato’a i te tahi mau fārereira’a a te mau tau’a ’ia fa’atupuhia nā roto i te hō’ē Tomite Fāfā-mana’o ad hoc [nō te reira fā pāpū].
Tē vai ato’a ra, a te Parau Papa, te tahi mau fa’anahora’a i te pae o tāna hi’opo’ara’a, tōna ha’amaita’ira’a ’e te mana nō te ’iriti ’ē. Ua fa’ata’a ato’a ’ona e ’ia fa’a’ā’ano-māite-hia atu ā te mau ’ōti’a o te ārea ’ia au i te rirora’a mai i te tahi atu mau fenua ’ei mero nō te Forum e ’o tē tā’ati i te Parau Papa (mai tei tupu na nō te mau Hau manarua o Mitoronetia, te mau fenua Marshall (matahiti 1987 ra) e tō Palaos (matahiti 1995 ra). [22]
Teie nei rā, tē vai ato’a ra te tahi mau paruparu o teie Parau Papa, nō roto roa mai i tōna rito e ’aore ïa i te hō’ē o tōna mau parau fa’aau, i tāna tā’ōti’ara’a pāpa’ifenua, e ’aore rā, ’ei hi’ora’a ’āmui, i te mau mana’o tumu e arata’i ra i te ZEAN (a hi’o i Te mau ta’afenua ’aina-’ātōmi-hia ’aore rā ZEAN).
Nā mua roa, te tā’atira’a, i te Parau Papa e ’aore ïa i tāna mau parau fa’aau, e mea tōiti roa. E ta’iohia tā te FIP e 5 mero hau i tō te matahiti 1985 ra, ’aita ā rā ’ona i fa’ati’a atu ra ia rātou ia mana i ni’a i te Parau Papa nō te mea ’aore rātou i
Page 8
ti’amā [23]. ’Aita i hau atu i te ’orera’a te mau hau pūai ’ātōmī mana, e ’inaha noa atu a riro mai na rātou, i ti’a i te fa’aō nō te fatu i te Parau Papa iho, fa’atumu-mana’o (hypothèse) o tei pāto’ihia e te mau Hau mai ia Vanuatu e ’aore rā mai ia Pāpua (PNG) o tei ha’apāpū maori na ho’i i to rātou manahau’ēra’a i te pae nō te poritita ’e’ē ihoā rā. Te tumu ïa i ha’amauhia ai i muri a’e te mau parau fa’aau vai matara nō nā hau pūai ’ātōmī mana e 5, e ’ei reira ato’a ā, o tei fa’atōiti faufa’a ’ore i te pūai e riro i te noa’a atu i teie ZEAN, i roto ihoā rā i teie ’anotau ’umeumera’a fa’a’āpī-mau-hia nā te pae hā’ati moana nō te fenua Tinitō. Teie nei rā, te paruparu rahi roa a’e o te Parau Papa, tei ni’a ïa i te ’orera’a te ha’amanara’a o te mau parau fa’aau e fa’ahepo ’e ’e’ita ato’a e hepohepohia. ’Ua tu’urima te mau Hau ’Āmui Marite i te reira, e ’aita ā rā i ha’amana, ’e ’inaha, ’aita ïa e hā’uti ra i te perera’a a te ONU nō te mau ZEAN (’aore ato’a tō te ture o te moana).
Hau atu ā, i roto i te hō’ē ta’afenua papahia e te hō’ē fāito rahira’a fenua e vai-āteatea-haere nei nā te hō’ē tino moana ’ā’ano, e mana te Parau Papa i ni’a ana’e i te mau fenua aufenua ’e i te mau moana fenua, i te mau moana roto e ta’amotuhia o te mau Hau mero [24]. E ō ato’a mai te mau ārea ato’a o te ZEE ’e te moana tua i roto i te mau ’ōti’a pāpa’ifenua, e mahemo rā i te rarara’a ture o te Parau Ha’apapa. E ’inaha, te hō’ē ārea ’aina-’ātōmī-hia o tei mana nō te hō’ē mārehurehu fenua, ’eita e ti’a ia fa’atupu i te hō’ē fa’atū’ati-mau-ra’a pāpa’ifenua, e ture ato’a ho’i, ’ia tauvere ana’e i te tahi atu mau ārea ’aina-’ātōmī-hia nā te hō’ē fenuaroa e ’aore ïa te hō’ē pupu nō te mau Hau fenuaroa.
’Ei fa’ahopera’a, mai te peu ē tē ha’amana’o mai ra te ’irava 5-1 o te parau papa nō Raroto’a e te tau’a ato’a o tei tauto’o ’ia ārai ’eiaha roa ’ei vāhi-pu’era’a tauiha’a tūpita ’ātōmī i ni’a i tōna fenua, tē hōro’a ra te rēnira’a 2 i te ti’amāra’a i te mau Hau mero tāta’itahi, nō te hō i te « mau pahī [e ’aore ïa] mau faura’o-reva ’e’ē » i te mana tīpae i « tōna mau uāhu moana e i tōna mau tahua taura’a manureva », tō te tere poto nā tōna moana piri fenua, tōna mau moana piri ta’amotu, e tae noa atu iho « mā te mau ti’ara’a ’aore e tītau ra i te mau mana tīpae ha’afifi ’ore ». E ti’a ato’a atu i te Hau tau’a ato’a o te Parau Papa’ia hōro’a i te mana nō te utara’a, te rāterera’a, te tāpe’ara’a ’e ’oia ato’a nō te ha’amaura’a i te mau pū nu’ufa’ehau i ni’a i tōna fenua, mā te ’ore te huru ’o te fa’anahora’a ’ātōmī o te patura’a ’e’ē ’ia ha’afifi. ’Ia tai’o-ana’e-hia teie ’irava, e māramaramahia te mana o ’Auterāria, o tei hina’aro maori e pāruru i tōna tau’a
Page 9
Marite, tōna mau tere, tōna mau tāpe’ara’a ’e tāna poritita Neither Confirm Nor Deny [’Aore e ha’apāpū e ’aore ’aina-pāpū].
Te vārua iho o te Parau Papa ’e tōna mana’o tumu niura’a o tei hina’aro na e tīnai roa i te ’ātōmī nu’ufa’ehau nā te ta’afenua, tē tāfifi roa nei ïa rāua mā tē ’ore roa atu ho’i.
E ’inaha, e aha rā ho’i te faufa’a mau o te Parau Papa nō te ’aina-’ātōmī-ra’a ia Patitifa ’Apato’a ? E ti’a ānei ia pū’ohu ē e tapifa’aaura’a ’ona i rotopū i te mau mana’o rau i te tahi taime o te mau Hau ’ōteānia (’aore ïa mau hau pūai nō rāpae mai) i ni’a i te parau nō te fa’a’ore i te ’avau ’ātōmī i roto i tō rātou ta’afenua ?
Ua hōro’a te Parau Papa nō Raroto’a i te rāve’a i te mau [nūna’a] ’Ōteānia nō te tītau i te tahi raupēa (reconnaissance) natihau. Mā te reira, hau atu i te hō’ē ’ohipa poritita fa’atanohia i ni’a ia Farāni, e tītau-roa-hia ’ia hi’o ia na ’ei mauha’a nō te raupēa natihau nō te ta’afenua, ’e te hō’ē tauto’ora’a nā te rēni ’āfaro o te mau mana’o tumu o te TNP.
Te mau ZEAN, e tō Patitifa ’apato’a ihoā rā, e au maori rātou ’ei mau mauha’a paruparu roa nō te hope-roa-ra [rātou] i te ti’araro (dépendants) i te mana’o maita’i ’e te auraro o te mau tauto’ora’a a te mau hau pūai ’ātōmī, rātou ana’e nei te mau aveave tano nō te mau Parau Papa o te ’aina-’ātōmī-ra’a. Hau atu ā, nō tō te mau Hau tau’a ato’a o te Parau Papa nō Raroto’a ti’ara’a ti’amā e fāri’i i ni’a i tōna tino haufenua (moana, reva, aufenua) i te vaira’a o te mau patura’a ’e’ē fa’aineine- māteria-hia e ’aore ïa e uta ra i te ’ātōmī mā tē ’ore roa te hō’ē mero e ti’a ia pāto’i i te reira, ’o te hō’ē ïa o te tumu rahi roa a’e nō te ataata fa’ahepohia i te ta’afenua tā’āto’a. Tē tū’ino ra ’ona i te ti’aturira’a o te parau papa nō Raroto’a ’e tō te mana’o tumu iho o te ZEAN. Tē amo ato’a mai ra ’ona i te tahi fifi ’āmahamahara’a i roto i te ta’afenua, i rotopū i te mau Hau e ora tauto’o hope roa nei nō te pāto’i i te tā’āto’a o te vaira’a mai te ’ātōmī ’e te tahi atu. Nō reira, mā te tāmau hau atu ā i tā rātou tauto’ora’a ’āmui nō te pāto’i i te mau mauha’a tama’i ’ātōmī, e 9 Hau fenua nō Patitifa ’Apato’a [25] ’e ō Niu-Terani ato’a ho’i o tei ha’amana noa a’e nei i te Parau Papa nō te ’ōpanira’a i te mau mauha’a tama’i ’ātōmī a te ONU (UNTNPW), fa’a’ohipahia i te ’āva’e tenuare matahiti 2021 ra.
E ti’a ānei ïa, e tuatāpapa i teie fa’aotira’a a te hō’ē tuha’a o te mau Hau ’ōteānia ’ei te ha’apāutuutura’a i tō rātou tā’amura’a i te ’aina-’ātōmī-ra’a o tō rātou
Page 10
ta’afenua i mua i te fa’aotira’a a te tauto’ora’a a ’Auterāria i pīha’i i tōna mau tau’a tumu i roto i te AUKUS [26], mauha’a nu’ufa’ehau nō te puahema ’Īnītia-Patitifa a Marite ? Mā tei ’ore ā i ’ite-mau-roa-hia atu ra e ’aore ïa i hina’aro-’ōteānia-hia atu ra, e nō tōna tāmau ’atā i mua i te ’ātōmī, ua tae ānei i te taime nō te hi’o-fa’ahou-ra’a i te huru o te tū’atira’a i rotopū ia ’Auterāria e te Parau Papa nō Raroto’a ?
