    {"id":1819,"date":"2024-12-25T06:24:10","date_gmt":"2024-12-25T16:24:10","guid":{"rendered":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/notice-cep\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\/"},"modified":"2026-01-14T05:41:52","modified_gmt":"2026-01-14T15:41:52","slug":"de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao","status":"publish","type":"notice-cep","link":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/notice-cep\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\/","title":{"rendered":"N\u0101 te p\u016b fa\u2019ehau i te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b atu\u00a0: te tuha\u2019a-\u2019\u0101i\u2019a t\u0101fifi n\u014d te motu o Hao"},"content":{"rendered":"<!--themify_builder_content-->\n<div id=\"themify_builder_content-1819\" data-postid=\"1819\" class=\"themify_builder_content themify_builder_content-1819 themify_builder tf_clear\">\n                    <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_xscp52 tb_first tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_2 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-2 tb_6h9x52 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_wau652   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <h2 class='separator-section-1'>Page 1<\/h2>\n<p><strong>N\u0101 te p\u016b fa\u2019ehau <\/strong><strong>i<\/strong><strong> te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b atu\u00a0: te tuha\u2019a-\u2019\u0101i\u2019a t\u0101fifi n\u014d te motu o Hao<\/strong><span id='footnote-ref-1' class='footnote-ref'><a href='#footnote-1'>[1]<\/a><\/span><\/p>\n<p><u>Hao, <\/u><u>p\u016b<\/u> <u>mata-ara<\/u><u> a te CEP\u2026<\/u><\/p>\n<p>I te \u2019\u014dmuara\u2019a o te mau matahiti 1960 ra, i vai na 194 rahira\u2019a ta\u2019ata i Hao (Morschel 2013\u00a0: 64). Te tautai roto e te tautai tua, te \u2019ohipa p\u016bha e te fa\u2019a\u2019apu poe, o te mau puna tumu \u00efa n\u014d te \u2019imira\u2019a faufa\u2019a moni a te mau \u2019utuafare e ora ra i ni\u2019a i teie motu i te r\u014dp\u016b-hiti\u2019a-o-te-r\u0101 o te ta\u2019amotu n\u014d Tuamotu i Porinetia far\u0101ni (Tahiti Heritage 2021).\u00a0<\/p>\n<p>Teie nei r\u0101, ua t\u0101pa\u2019o te fa\u2019atupura\u2019a o te t\u0101rena far\u0101ni n\u014d te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b i Porinetia far\u0101ni, i te tahi t\u012bpu\u2019ura\u2019a i roto i te tua\u2019\u0101\u2019ai n\u014d te motu o Hao o tei vai ra i te \u0101teara\u2019a e 920 kirom\u0113tera i te hiti\u2019a-o-te-r\u0101 ia Tahiti e i te \u0101teara\u2019a f\u0101ito 500 kirom\u0113tera i te pae \u2019apato\u2019erau o n\u0101 motu t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b n\u014d Moruroa e Fangataufa. I te \u0101rea piri i te 3 matahiti, mai te matahiti 1963 e 1966 atu, e auh\u0101nere rahira\u2019a fa\u2019ehau e fei\u0101-\u2019aravihi haumetua o tei p\u0101rahi i Hao, e ua fa\u2019ariro roa r\u0101tou i te ho\u2019\u0113 \u0101rea 35 kirom\u0113tera t\u016b\u0113\u0101 fenua n\u0101 te hiti o te \u2019oire tumu ra o \u2019Otepa \u2019ei p\u016b fa\u2019ehau n\u014d te mau t\u0101matamatara\u2019a mauha\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b i ni\u2019a i te mau motu n\u014d Moruroa e Fangataufa. Ua patu te mau fa\u2019ehau e te fei\u0101-\u2019aravihi haumetua i te mau ti\u2019ara\u2019a fare n\u014d te mau fa\u2019ehau e t\u012bvira, te ho\u2019\u0113 iho\u0101 r\u0101 fare ma\u2019i fa\u2019ehau, te h\u014d\u2019\u0113 fa\u2019aru\u2019era\u2019a pape vi\u2019ivi\u2019i, te h\u014d\u2019\u0113 u\u0101hu t\u012bpaera\u2019a e te taura\u2019a manureva rahi roa a\u2019e o Porinetia far\u0101ni, i ni\u2019a i te mau t\u0101p\u016b fenua o te mau f\u0101nautumu (indig\u00e8ne) n\u0101 n\u0101 \u0101rea ta\u2019a\u2019\u0113 e 4 i te pae \u2019apato\u2019erau o te motu\u00a0: te p\u016b manureva-manu\u0101 m\u0101 te tahua taura\u2019a i \u2019apato\u2019erau, te p\u016b ora i r\u014dp\u016b i te tahua taura\u2019a e te \u2019oire n\u014d \u2019Otepa (m\u0101 te mau nohora\u2019a fa\u2019ehau f\u0101ito hau atu i te 1200 rahira\u2019a fa\u2019ehau n\u014d te mau \u2019\u0101ma\u2019a ta\u2019a\u2019\u0113 e tore rau), e \u2019oia ato\u2019a i te p\u016b \u2019ihiha\u2019a a te Tomiterara\u2019a i te Ito \u2019\u0100t\u014dm\u012b (CEA) e te tahi v\u0101hi fa\u2019aru\u2019era\u2019a pehu i te pae \u2019apato\u2019a n\u014d \u2019Otepa (Meyer &amp; Meltz 2020).<\/p>\n<p>I te \u2019anotau o te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b \u2019apura\u2019i (atmosph\u00e9rique), e 3 ti\u2019ara\u2019a tumu t\u014d te p\u016b fa\u2019ehau : ha\u2019apu\u2019e e t\u0101maumau i te mau faura\u2019o \u2019\u0101t\u014dm\u012b, \u2019aina-vi\u2019ivi\u2019i i te mau rave-\u2019ohipa fa\u2019ehau e te mau manureva <em>Vautour <\/em>e rere n\u0101 roto i te mau atapu\u0101 (champignon) ta\u2019ero-\u2019\u0101t\u014dm\u012b n\u014d t\u0113 haru mai i te tahi mau hu\u2019a m\u0101hu, e, e hi\u2019opo\u2019a i teie mau hu\u2019a m\u0101hu i roto i te mau p\u016b hi\u2019opo\u2019ara\u2019a a te CEA e tae roa atu i te taime a tarihia atu ai te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b i raro i te fenua i te matahiti 1974 ra.<\/p>\n<p><u>\u00a0<\/u><\/p>\n<p><u>\u2026 e t\u0101na \u00ab\u00a0<em>Club Med<\/em>\u00a0\u00bb<\/u><\/p>\n<p>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 A ta\u2019a noa atu ai t\u014dna ti\u2019ara\u2019a i roto i te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b, ua riro ato\u2019a te p\u016b fa\u2019ehau n\u014d Hao, \u2019ei p\u016b fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a parau rahi n\u0101 te ta\u2019amotu n\u014d Tuamotu. Ua fa\u2019ariro te CEP ia Hao \u2019ei p\u016b haumetua, e huru ri\u2019i ha\u2019ap\u016b-\u2019oire ra\u00a0: mai t\u014d Papeete i Tahiti ra t\u014dna huru, i vai r\u0101 n\u0101 te ta\u2019amotu n\u014d Tuamotu. I te fa\u2019arahira\u2019ahia t\u014dna mau patura\u2019a, te h\u0101manira\u2019a e te p\u016b-fa\u2019atere o t\u0101na p\u016b fa\u2019ehau i Hao, ua p\u0101turu te CEP i te fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a a te m\u0101tete \u2019ona i Hao, e ua fa\u2019atupu i te mau \u2019ohipa t\u0101moni n\u0101 te t\u0101ato\u2019a o te tuha\u2019a ta\u2019amotu. Ua riro te t\u0101rena a te CEP \u2019ei<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                    <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-2 tb_5u9752 last\">\n                    <!-- module plain text -->\n<div  class=\"module module-plain-text tb_ero052 \" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"tb_text_wrap\">\n        <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module plain text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_wsua658 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_2 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-2 tb_l6tv658 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_31qg658   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <h2 class='separator-section-2'>Page 2<\/h2>\n<p>fatu-\u2019ohipa tihepu rahi roa a\u2019e o Porinetia far\u0101ni n\u014d te roara\u2019a e 30 matahiti, e ua f\u0101na\u2019o o Hao f\u0101tata i te t\u0101ato\u2019a o te \u2019ohipa i taua \u2019anotau ra <span id='footnote-ref-2' class='footnote-ref'><a href='#footnote-2'>[2]<\/a><\/span>. E auh\u0101nere mau Porinetia o n\u0101 t\u0101\u2019amotu e 5 o tei p\u0101rahi i Hao n\u014d t\u0113 \u2019ohipa roa atu \u0101nei i te CEP, e n\u014d te h\u2019o\u0113 \u0101nei o t\u0101na mau taiete turu-\u2019ohipa. Ua nu\u2019u te huira\u2019atira o Hao mai te 194 rahira\u2019a ta\u2019ata i te matahiti 1962 ra i te f\u0101ito 1412 rahira\u2019a ta\u2019ata i te matahiti 1996 ra (Morschel 2013\u00a0: 64 ; Flags of the World 2016).<\/p>\n<p>I rotop\u016b i te mau patura\u2019a fa\u2019ehau e p\u016b-h\u0101manira\u2019a, ua patu te CEP e rave rahi patura\u2019a n\u014d te fa\u2019a\u2019ana\u2019anatae, m\u0101 te mau fare inura\u2019a, te mau tahua t\u0101\u2019iri p\u014dp\u014d, ho\u2019\u0113 fare bowling, ho\u2019\u0113 pupu t\u016b\u2019aro \u2019ihitai, e te patara\u2019a hoho\u2019a-t\u0101viri n\u0101 te m\u0101hora matamua i Porinetia far\u0101ni. Ua fa\u2019a\u2019ohipa-\u2019\u0101mui-hia teie mau putara\u2019a e te mau fa\u2019ehau far\u0101ni e te mau rave-\u2019ohipa porinetia a te CEP. Ua fa\u2019a\u2019ohipa te CEP ia Hao \u2019ei motu fa\u2019aeaeara\u2019a e fa\u2019a\u2019ana\u2019anataera\u2019a\u2019 n\u0101 te mau fa\u2019ehau e t\u012bvira far\u0101ni e \u2019ohipa i n\u0101 p\u016b e 2 n\u014d te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b. I te tau fa\u2019aeara\u2019a \u2019ohipa, i tere na r\u0101tou m\u0101 te manureva mai Moruroa e Fangataufa [e tau atu] i Hao, e i porof\u012bte na r\u0101tou i te mau t\u016b\u2019aro \u2019ihitai, te mau fare inura\u2019a e te mau fare t\u0101m\u0101\u2019ara\u2019a.<\/p>\n<p>I te mau mahana matamua n\u014d t\u0101 \u2019u \u2019ohipa-tahua i Hao i te matahiti 2019 ra, ua f\u0101rerei au ia Claude <span id='footnote-ref-3' class='footnote-ref'><a href='#footnote-3'>[3]<\/a><\/span>, e m\u0101tuatua far\u0101ni i rave na i t\u0101na tau fa\u2019ehau i Moruroa, e tei p\u0101rahi i Hao m\u0101 t\u0101na vahine, vahine tumu n\u014d Hao, mai te hope\u2019a o t\u0101na tau fa\u2019ehau e tae mai i te \u2019\u014dmuara\u2019a o te mau matahiti 1990 ra. Ua fa\u2019aau Claude i te huru ora-\u0101mui-ra\u2019a i te \u2019oire n\u014d \u2019Otepa n\u0101 te \u2019anotau o te t\u0101rena CEP e te huru o t\u014d Moruroa : \u00ab\u00a0O Hao, mai ia Moruroa, e au i te <em>Club Med, <\/em>m\u0101 te tihapeni (champagne) i muri a\u2019e i te t\u016bpitara\u2019a t\u0101ta\u2019itahi, m\u0101 te t\u0101ta\u2019ura\u2019a tu\u2019era\u2019a p\u014dp\u014d n\u0101 tahatai, e te \u2019iri t\u0101\u2019ie n\u0101 te tairoto \u00bb\u00a0<span id='footnote-ref-4' class='footnote-ref'><a href='#footnote-4'>[4]<\/a><\/span>.\u00a0Ter\u0101 nei r\u0101, t\u0113 ha\u2019ap\u0101p\u016b ra o Claude \u0113 i\u00a0riro na o Hao \u2019ei \u00ab\u00a0<em>\u0101rea n\u014d te ora<\/em>\u00a0\u00bb f\u0101na\u2019ohia e te mau fa\u2019ehau far\u0101ni e \u2019oia ato\u2019a te mau rave-\u2019ohipa porinetia a te CEP e t\u014d r\u0101tou mau \u2019utuafare, \u2019inaha, ua fa\u2019ariro te CEP ia Moruroa \u2019ei \u00ab\u00a0<em>\u0101rea fa\u2019ehau \u2019\u014dpanihia<\/em>\u00a0\u00bb i te huira\u2019atira. Ia au i te parau a Claude, ua iti a\u2019e te mau \u2019\u014dti\u2019a t\u014dtiare i rotop\u016b i te mau fa\u2019ehau far\u0101ni e te mau Porinetia i Hao i t\u014d te p\u016b t\u0101matamatara\u2019a n\u014d Moruroa.<a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text --><!-- module accordion -->\n<div  class=\"module module-accordion tb_rf4s735 iconographie\" data-behavior=\"toggle\" data-lazy=\"1\">\n    \n    <ul class=\"ui module-accordion separate  transparent\">\n            <li class=\"builder-accordion-active\">\n            <h2 class=\"accordion-title tf_rel\">\n                <a href=\"#acc-rf4s735-0\" class=\"tb_title_accordion\" aria-controls=\"acc-rf4s735-0-content\" aria-expanded=\"true\">\n                    <i class=\"accordion-icon tf_hide\"><svg  class=\"tf_fa tf-ti-angle-up\" aria-hidden=\"true\"><use href=\"#tf-ti-angle-up\"><\/use><\/svg><\/i>                    <i class=\"accordion-active-icon\"><svg  class=\"tf_fa tf-ti-angle-down\" aria-hidden=\"true\"><use href=\"#tf-ti-angle-down\"><\/use><\/svg><\/i>                    Figure 1                <\/a>\n            <\/h2><!-- .accordion-title -->\n            <div id=\"acc-rf4s735-0-content\" data-id=\"acc-rf4s735-0\" aria-hidden=\"false\" class=\"accordion-content tf_clearfix\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_subrow themify_builder_sub_row tf_w col_align_top tb_col_count_1 tb_mg7c735\" itemprop=\"text\">\n                <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column sub_column tb_20lt735 first\">\n                    <!-- module image -->\n<div  class=\"module module-image tb_ints285 image-center   tf_mw\" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"image-wrap tf_rel tf_mw\">\n            <a href=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Bandeau_Hao_image_1.jpg\" class=\"lightbox-builder themify_lightbox\">\n                   <img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"536\" height=\"283\" src=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Bandeau_Hao_image_1.jpg\" class=\"wp-post-image wp-image-1800\" title=\"Bandeau_Hao_image_1\" alt=\"Hoho\u2019a 1 : h\u014dho\u2019a n\u014d Hao i te tau o te CEP, \u2019aita e ha\u2019ap\u0101p\u016bra\u2019a i te tai\u2019o mahana \u2019e te fatu o te hoho\u2019a, \u00a9 Lis Kayser\" srcset=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Bandeau_Hao_image_1.jpg 536w, https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Bandeau_Hao_image_1-300x158.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 536px) 100vw, 536px\" \/>        <\/a>\n    \n        <\/div>\n    <!-- \/image-wrap -->\n    \n        <div class=\"image-content\">\n                        <div class=\"image-caption tb_text_wrap\">\n            Hoho\u2019a 1 : h\u014dho\u2019a n\u014d Hao i te tau o te CEP, \u2019aita e ha\u2019ap\u0101p\u016bra\u2019a i te tai\u2019o mahana \u2019e te fatu o te hoho\u2019a, \u00a9 Lis Kayser\n        <\/div>\n        <!-- \/image-caption -->\n            <\/div>\n    <!-- \/image-content -->\n        <\/div>\n<!-- \/module image --><!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_tkjb975   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p>Hoho\u2019a 1 : Hoho\u2019a-h\u0101pono n\u014d Hao i te \u2019anotau o te CEP, \u2019aita e ha\u2019ap\u0101p\u016bra\u2019a i te tai\u2019o mahana e te fatu o te hoho\u2019a, \u00a9 Lis Kayser<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                    <\/div>\n                    <\/div><!-- .accordion-content -->\n        <\/li>\n        <\/ul>\n\n<\/div><!-- \/module accordion -->        <\/div>\n                    <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-2 tb_8fq6658 last\">\n                    <!-- module plain text -->\n<div  class=\"module module-plain-text tb_7u8u658 \" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"tb_text_wrap\">\n        <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module plain text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_bj1d837 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_2 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-2 tb_412i837 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_mr2a837   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <h2 class='separator-section-3'>Page 3<\/h2>\n<p><u>Te mau matahiti <\/u><u>n\u014d te tu\u2019ura\u2019a i raro<\/u><u> : <\/u><u>\u00ab\u00a0I roto<\/u><u> m\u0101tou i te p\u014duri !<\/u><u>\u00a0\u00bb<\/u><\/p>\n<p>I te hope\u2019a o te t\u0101rena t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b i te matahiti 1996 ra, ua \u2019ore te parau o te p\u016b fa\u2019ehau n\u014d Hao. \u2019Aita e faufa\u2019a ia vai fa\u2019ehau fa\u2019ahou mai te nu\u2019u far\u0101ni, fa\u2019aoti iho ra \u2019ona e \u2019\u014dpani i te p\u016b. I te tu\u2019ura\u2019ahia [te p\u016b] i raro i te hope\u2019a matahiti 1990 ra, ua fa\u2019aru\u2019e te nu\u2019u e 532 tane pehu fa\u2019ehau n\u0101 te roto o Hao, e ua tanu i\u00a0 te mau hu\u2019a pehu fa\u2019ehau i roto i te fenua, te \u2019\u0101uri iho\u0101 r\u0101, te mau niuniu e te mau p\u0101t\u012bri pere\u2019o\u2019o (ANDRA 2017). I te matahiti 2009 ra, ua fa\u2019anaho te (DID) Fa\u2019aterera\u2019a o te Patura\u2019a fare n\u014d te P\u0101ruru a te mau P\u016bai nu\u2019u fa\u2019ehau far\u0101ni, i te t\u0101pura ha\u2019amaita\u2019ira\u2019a i Hao m\u0101 t\u0113 v\u0101v\u0101hi i te mau patura\u2019a fa\u2019ehau i toe mai, e t\u0113 t\u0101m\u0101 i te mau \u0101rea vi\u2019ivi\u2019ihia n\u0101 roto i te mau vi\u2019ivi\u2019i pehu fa\u2019ehau tanuhia, te mau m\u014dr\u012b iho\u0101 ra, te <em>bisph\u00e9nyle polychlor\u00e9 <\/em>(PCB) e te mau \u2019\u0101uri teiaha <span id='footnote-ref-5' class='footnote-ref'><a href='#footnote-5'>[5]<\/a><\/span>. E hau atu \u0101, t\u0113 vai noa mai ra te tahi f\u0101ito ta\u2019a-\u2019ore-hia n\u014d te purutoni\u016bmu ta\u2019ero-\u2019\u0101t\u014dm\u012b i raro a\u2019e i te ho\u2019\u0113 tahua t\u012bm\u0101 i ni\u2019a i te p\u016b tahito o te \u2019aina-vi\u2019ivi\u2019i i-ra\u2019a i piha\u2019i iho i te taura\u2019a manureva fa\u2019ehau <span id='footnote-ref-6' class='footnote-ref'><a href='#footnote-6'>[6]<\/a><\/span>. I te roara\u2019a o te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b, ua patu te nu\u2019u far\u0101ni i te tahi tahua t\u012bm\u0101 i ni\u2019a i te fenua i vi\u2019ivi\u2019ihia n\u014d t\u0113 t\u0101mata e t\u0101pe\u2019ape\u2019a i te ha\u2019avi\u2019ivi\u2019i.<\/p>\n<p>Ua fa\u2019atupu te t\u0101pirira\u2019ahia te p\u016b fa\u2019ehau i te hope-t\u0101\u2019ue-ra\u2019a n\u014d te \u2019anotau o te p\u0101\u2019inara\u2019a faurava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a \u2019ona e \u2019ihin\u016bna\u2019a i Hao, e i te \u2019\u014dmuara\u2019a o te tau fifi : topatari iho nei te fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a o te fenua, varavara iho nei te rave-\u2019ohipa, \u2019\u014dpae-ti\u2019a-hia iho nei te tapi\u2019ona.<\/p>\n<p>N\u014d te 20 rahira\u2019a ta\u2019ata hau atu i te 35 matahiti, o tei paraparau mai ia \u2019u, e tei ora mai te taime fa\u2019arevara\u2019a o te CEP, e revara\u2019a mana\u2019o-\u2019ore-roa-hia teie. [I te fa\u2019ati\u2019ara\u2019a a] Jacques, o tei \u2019ohipa na \u2019ei t\u0101maumau uira n\u0101 te CEP, ua rave pinepine \u2019oia i te t\u0101ipe n\u014d te p\u014duri uri pa\u2019o n\u014d te tuat\u0101ta\u2019u i te huru orara\u2019ahia e te huira\u2019atira i te taime p\u0101p\u016b n\u014d te revara\u2019a fa\u2019eahau i te matahiti 2000 ra. T\u0113 ha\u2019amana\u2019o ra \u2019oia i te mahana a reva ai te CEP, e au ra \u0113, e ta\u2019ata tei t\u016bpohe i te m\u014dr\u012b i Hao :<\/p>\n<p>\u00a0<\/p>\n<p><em>\u00ab\u00a0I t<\/em><em>e revara\u2019a te CEP, tei roto m\u0101tou i te p\u014duri, \u2019oia mau<\/em><em> \u00efa <\/em><em>! Ua t\u0101p\u016b te fa\u2019ehau i te uira <\/em><em>n\u0101 mua noa a\u2019e<\/em><em> a fa\u2019aru\u2019e mai ai i te motu. E ri\u2019ari\u2019a iti rahi t\u014d \u2019u i te ho\u2019ira\u2019a atu n\u0101 te \u2019ohipa, e i <\/em><em>te h\u014d\u2019\u0113 taime<\/em><em> tupu t\u0101\u2019ue<\/em><em>, \u2019aita vau i \u2019ite fa\u2019ahou i te pur\u014dmu. <\/em><em>I vai mai na te ho\u2019\u0113 <\/em><em>black-out<\/em><em> mau<\/em><em>. <\/em><em>Ua fa\u2019aea<\/em><em> t\u0101mau<\/em><em> noa m\u0101tou i roto i te p\u014dur<\/em><em>i<\/em> <em>\u0113 a<\/em><em> po\u2019ipo\u2019i a\u2019e, <\/em><em>\u0113 a<\/em><em> po\u2019ipo\u2019i<\/em><em> fa\u2019ahou<\/em><em> atu<\/em><em> a\u2019e, e<\/em> <em>mai te<\/em><em> reira noa <\/em><em>atu, <\/em><em>n\u014d te mea \u2019aita m\u0101tou<\/em><em> [<\/em><em>te huira\u2019atira n\u014d Hao<\/em><em>]<\/em><em> i \u2019ite<\/em><em> e<\/em><em> n\u0101 hea r\u0101 <\/em><em>m\u0101 te<\/em><em> CEP<\/em><em> \u2019ore<\/em><em>.<\/em><em>\u00a0\u00bb<\/em><\/p>\n<p>\u00a0<\/p>\n<p>Ua fa\u2019atupu te revara\u2019a o te CEP e te topatari o te fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a t\u0101\u2019atihia i te ho\u2019\u0113 purutiara\u2019a huira\u2019atira, \u2019eiaha te mau fa\u2019ehau e te fei\u0101-\u2019arivihi far\u0101ni ana\u2019e, te mau Porinetia ato\u2019a r\u0101 i p\u0101rahi i Hao n\u014d t\u0113 rave i te \u2019ohipa n\u0101 te CEP. I te matahiti 1996 ra, 1412 rahira\u2019a ta\u2019ata o tei noho na i Hao, \u2019\u0101mui mai ai te f\u0101ito piri i te 3000 fa\u2019ehau e fei\u0101-\u2019aravihi ha\u2019ap\u016bhapahia i te p\u016b fa\u2019ehau. F\u0101tata \u0113 1\/3 o te huira\u2019atira o tei reva i te matahiti 2012 ra. Mai reira mai, ua vaivai noa te huira\u2019atira i ni\u2019a i te f\u0101ito tauatini ta\u2019ata (Morschel 2013\u00a0: 64). Ua \u2019\u014dpanihia te mau fare toa, fare t\u0101m\u0101\u2019ara\u2019a e fare inura\u2019a, n\u014d te t\u014dvarava o te hoani. Ua taui mar\u016b noa te \u0101rea e fa\u2019a\u2019ati ra ia \u2019Otepa \u2019ei \u2019oire t\u016bp\u0101pa\u2019u. Noa atu \u00efa \u0113 e 28 \u2019utuafare tei p\u0101rahi i roto i te mau fare fa\u2019ehau i fa\u2019aru\u2019ehia mai, ua vai [ta\u2019ata \u2019ore] noa te tahi atu mau fare a te CEP. \u2019Aita \u0101 te mau tuha\u2019a fenua i t\u0101rahuhia e te CEP, i te \u2019anotau o te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b, i \u2019\u014dperehia atu ra n\u0101 te mau hua\u2019ai fatu fenua.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text --><!-- module accordion -->\n<div  class=\"module module-accordion tb_2v8v808 iconographie\" data-behavior=\"toggle\" data-lazy=\"1\">\n    \n    <ul class=\"ui module-accordion separate  transparent\">\n            <li class=\"builder-accordion-active\">\n            <h2 class=\"accordion-title tf_rel\">\n                <a href=\"#acc-2v8v808-0\" class=\"tb_title_accordion\" aria-controls=\"acc-2v8v808-0-content\" aria-expanded=\"true\">\n                    <i class=\"accordion-icon tf_hide\"><svg  class=\"tf_fa tf-ti-angle-up\" aria-hidden=\"true\"><use href=\"#tf-ti-angle-up\"><\/use><\/svg><\/i>                    <i class=\"accordion-active-icon\"><svg  class=\"tf_fa tf-ti-angle-down\" aria-hidden=\"true\"><use href=\"#tf-ti-angle-down\"><\/use><\/svg><\/i>                    Figure 2                <\/a>\n            <\/h2><!-- .accordion-title -->\n            <div id=\"acc-2v8v808-0-content\" data-id=\"acc-2v8v808-0\" aria-hidden=\"false\" class=\"accordion-content tf_clearfix\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_subrow themify_builder_sub_row tf_w col_align_top tb_col_count_1 tb_xf67808\" itemprop=\"text\">\n                <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column sub_column tb_25xb808 first\">\n                    <!-- module image -->\n<div  class=\"module module-image tb_zre9808 image-center   tf_mw\" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"image-wrap tf_rel tf_mw\">\n            <a href=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/2_Conteneurs-militaires.jpg\" class=\"lightbox-builder themify_lightbox\">\n                   <img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"426\" height=\"283\" src=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/2_Conteneurs-militaires.jpg\" class=\"wp-post-image wp-image-1798\" title=\"2_Conteneurs militaires\" alt=\"Hoho\u2019a 2 : F\u0101ri\u2019i fa\u2019ehau i vai noa i roto i te \u2019oire n\u014d Otepa, \u2019Atopa 2021 \u00a9 Laurent Sturm\" srcset=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/2_Conteneurs-militaires.jpg 426w, https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/2_Conteneurs-militaires-300x199.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 426px) 100vw, 426px\" \/>        <\/a>\n    \n        <\/div>\n    <!-- \/image-wrap -->\n    \n        <div class=\"image-content\">\n                        <div class=\"image-caption tb_text_wrap\">\n            Hoho\u2019a 2 : F\u0101ri\u2019i fa\u2019ehau i vai noa i roto i te \u2019oire n\u014d Otepa, \u2019Atopa 2021 \u00a9 Laurent Sturm        <\/div>\n        <!-- \/image-caption -->\n            <\/div>\n    <!-- \/image-content -->\n        <\/div>\n<!-- \/module image --><!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_9tw7636   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <p>Hoho\u2019a 2\u00a0: Mau vaira\u2019a tauiha\u2019a fa\u2019ehau fa\u2019aru\u2019ehia i roto i te \u2019oire n\u014d \u2019Otepa, \u2019Atopa 2021 \u00a9 Laurent Sturm<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                    <\/div>\n                    <\/div><!-- .accordion-content -->\n        <\/li>\n        <\/ul>\n\n<\/div><!-- \/module accordion -->        <\/div>\n                    <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-2 tb_0t9f837 last\">\n                    <!-- module plain text -->\n<div  class=\"module module-plain-text tb_olmc837 \" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"tb_text_wrap\">\n        <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module plain text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_y2yt738 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_2 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-2 tb_eb7c738 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_y5zb738   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <h2 class='separator-section-4'>Page 4<\/h2>\n<p>I te hope\u2019a o te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b far\u0101ni, ua \u2019ere o Hao i te p\u016b fa\u2019ehau \u2019\u0101t\u014dm\u012b a te t\u0101rena CEP, e t\u0101na p\u016b t\u014dtiare e fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a n\u0101 te Fenua. E hau atu \u0101, te hope\u2019a o te \u2019anotau CEP, ua r\u016b te reira i te ho\u2019\u0113 ha\u2019aferuri-fa\u2019ahou-ra\u2019a i te iho \u2019\u0101mui o te huira\u2019atira n\u014d Hao, [iho] o tei t\u0101\u2019atihia i te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b e i n\u0101 30 matahiti n\u014d te vaira\u2019a mai o te fa\u2019ehau. Te hope\u2019a o te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b, ua taui \u00efa i te t\u016b\u2019atira\u2019a o Hao e te CEP e i te toe\u2019a o te ta\u2019amotu. Ua vai t\u0101mau mai o Hao \u2019ei fenua f\u0101ri\u2019i n\u0101 Tuamotu m\u0101 : te fare ha\u2019api\u2019ira\u2019a tuarua e te fare f\u0113ti\u2019i \u2019oire (MFR) fa\u2019aauhia e te fa\u2019aterera\u2019a-hau no te Fa\u2019a\u2019\u0101pu, ua t\u0101mau \u0101 i te f\u0101ri\u2019i i te auh\u0101nere tamari\u2019i n\u014d n\u0101 au\u2019ahuru motu n\u014d Tuamotu. E hau atu \u0101, t\u0113 fa\u2019a\u2019ohipa-t\u0101mau-hia nei \u0101 te taura\u2019a manureva o Hao, o tei fa\u2019at\u016b\u2019ati i t\u014d Tuamotu m\u0101 i te ta\u2019afenua porinetia, \u2019ei hi\u2019ora\u2019a \u2019\u0101mui, e \u2019oia ato\u2019a i te fenua tumu n\u014d Tahiti. I nau\u2019anei, ua vaivai mai o Hau \u2019ei p\u016b n\u0101 roto i te mau patura\u2019a tahito a te CEP. A ti\u2019a noa mai ai teie fa\u2019anahora\u2019a patu, \u2019aita fa\u2019ahou te mau rave-\u2019ohipa, te huru \u00ab\u00a0Club Med\u00a0\u00bb, te mau v\u0101hi auhia n\u014d te fa\u2019a\u2019ana\u2019anatae (fare inura\u2019a, t\u012bn\u0113m\u0101 n\u0101 te m\u0101hora, bowling, \u2019iri t\u0101\u2019ie, etv.).<\/p>\n<p>\u00a0<\/p>\n<p><u>Te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b <\/u><span id='footnote-ref-7' class='footnote-ref'><a href='#footnote-7'>[7]<\/a><\/span> <u><\/u><\/p>\n<p>\u00a0<\/p>\n<p>Mai te ha\u2019amaura\u2019ahia te CEP i Hao e tae roa mai i teie mahana, e rave rahi t\u0101u\u2019apapa ta\u2019afenua o tei fa\u2019atupuhia e te fa\u2019a\u2019ohipara\u2019a e te taua\u2019ira\u2019a i te mau hihi [\u2019\u0101t\u014dm\u012b] te huira\u2019atira e t\u014d r\u0101 mau tuha\u2019a fenua n\u0101 roto i te t\u0101rena t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b far\u0101ni. F\u0101tata \u0113 te t\u014dtaiete porinetia t\u0101ato\u2019a tei fa\u2019ahapa i n\u0101 30 matahiti t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b far\u0101ni (Saura 2015).<\/p>\n<p>E \u2019inaha, ua t\u0101u\u2019aparau vau i e 90 ta\u2019ata hau atu n\u014d Hao o tei fa\u2019a\u2019ite mai i t\u014d r\u0101tou huru mihi i te na\u2019uamua (pass\u00e9) o te mau fa\u2019ehau \u2019\u0101t\u014dm\u012b i Hao. Noa atu \u00efa, te pae rahi o te huira\u2019atira i f\u0101rereihia e au, ua hiro\u2019aro\u2019a maori r\u0101tou i te mau \u2019\u0113f\u0113 \u2019ino o te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b i ni\u2019a i te ea o te ta\u2019ata e te arutaim\u0101reva, te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b, \u2019oia ho\u2019i te mihi i te mau matahiti t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b far\u0101ni i Patifita, ua riro mai \u00efa \u2019ei t\u012bte\u2019a faufa\u2019a roa a\u2019e o tei fa\u2019a\u2019ohipahia e t\u0101 \u2019u mau \u2019ite \u2019ei f\u0101ito \u2019eiaha i te na\u2019uamua (pass\u00e9) ana\u2019e ra, \u2019oia ato\u2019a r\u0101 te na\u2019uanei (pr\u00e9sent) e te muriatau (avenir). I roto i te t\u0101ato\u2019a o te mau tuha\u2019a t\u014dtiare, e te t\u0101ato\u2019a o te mau u\u2019i, e t\u014d tei f\u0101nahuhia i muri a\u2019e i te revara\u2019a o te CEP i te matahiti 2000 ra, t\u0113\u00a0fa\u2019arirohia nei \u0101 te \u2019anotau o te mau t\u0101matamatara\u2019a<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                    <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-2 tb_aehw738 last\">\n                    <!-- module plain text -->\n<div  class=\"module module-plain-text tb_dvx7738 \" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"tb_text_wrap\">\n        <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module plain text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_ki2m253 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_2 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-2 tb_9hcf253 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_lu4q253   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <h2 class='separator-section-5'>Page 5<\/h2>\n<p>\u2019\u0101t\u014dm\u012b mai \u00ab\u00a0te tau \u2019auro\u00a0\u00bb n\u014d Hao. Ua riro te CEP \u2019ei ti\u2019a n\u014d te tauiuira\u2019a maita\u2019i n\u014d t\u0101 \u2019u mau \u2019ite natiparau : ua fa\u2019ariro \u2019ona ia Hao mai te tahi p\u016b t\u014dtiare e fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a n\u0101 te ta\u2019amotu o Tumotu n\u0101 roto i te fa\u2019a\u014dra\u2019a atu i reira i te f\u0101na\u2019o \u2019ohipa t\u0101moni, te nu\u2019ura\u2019a o te fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a, te fa\u2019atupura\u2019a i te mau patura\u2019a fare, e te tahi orara\u2019a motu pe\u2019epe\u2019e roa a\u2019e.<\/p>\n<p>O Mamie Blue, vahine porinetia tumu n\u014d te tahi atu motu n\u014d Tuamotu, fatu n\u014d te fare inura\u2019a tu\u2019iro\u2019o <em>Bar Mamie Blue International<\/em> i Hao i te \u2019anotau o te CEP, teie e fa\u2019ati\u2019a nei m\u0101 te \u2019oa\u2019oa i te mau mahana hanahana e ora-\u2019\u0101mui-ra\u2019a re\u2019are\u2019a\u00a0:<\/p>\n<p>\u00a0<\/p>\n<p><em>\u00ab\u00a0<\/em><em>\u2019Oia mau, <\/em><em>i riro na \u2019ei<\/em><em> tau <\/em><em>\u2019auro\u00a0!<\/em><em> I mua ra, e mea h\u0101viti mau ! E \u2019\u0101rearea noa m\u0101tou i te mau mahana ato\u2019a.<\/em><em> [&#8230;]<\/em><em> Haere ato\u2019a mai te mau fa\u2019ehau ia m\u0101tou nei e \u2019\u0101rearea ai. E haere r\u0101tou i te <\/em>fare toa Am\u00e9lie <em>e ti\u2019i i te h\u016bh\u0101 moa, te pia n\u0101 m\u0101tou. E<\/em> <em>tunu-pa\u2019a-ra\u2019a ! <\/em><em>E tau \u2019auro\u00a0!<\/em><em> O te tau re\u2019are\u2019a\u00a0<\/em><em>!<\/em><em> [&#8230;] I teie mahana, \u2019aita te ta\u2019ata e \u2019oa\u2019oa nei. Ha\u2019apa\u2019o noa iho \u0101 \u2019oe ia \u2019oe iho. [&#8230;]\u00a0 Te tau <\/em><em>\u2019auro<\/em><em> r\u0101, e parau atu vau ia \u2019<\/em><em>o<\/em><em>e\u2026 \u2019\u0101u\u0113 ho\u2019i \u0113 ! E mea m\u0101na\u2019ona\u2019o [T\u0113 mihi nei au] !<\/em><\/p>\n<p>\u00a0<\/p>\n<p>O Poko, ta\u2019ata noho i Hao, te hope atu ra i te 30 matahiti, e ora ra i te \u0101rea fa\u2019ehau tahito, t\u0113 ha\u2019amana\u2019o ra \u2019ona i te mau matahiti hope\u2019a o te CEP : \u00ab\u00a0E mea au maita\u2019i te orara\u2019a i Hao nei. Purapura noa te f\u0113ti\u2019a i roto i te mata \u2013 e mea \u2019ana\u2019ana ana\u2019e e te nehenehe, e e mea t\u0101moni \u2019ore te mau mea ato\u2019a !\u00a0\u00bb N\u014d Poko e t\u0101na vahine ra ia Herenui, \u2019aita o P\u0101p\u0101 Noera i haere mai n\u0101 ni\u2019a i t\u014dna faura\u2019o fa\u2019ahe\u2019e t\u0101verehia e te mau ria. \u00ab I \u2019\u014d nei, e tae mai o P\u0101p\u0101 Noera n\u0101 ni\u2019a i te manureva-tautau. E manureva-tautau CEP mau ho\u2019i\u00a0!\u00a0\u00bb I ni\u2019a ia Moruroa e Fangataufa, i t\u0101ora na te CEP i te mau paura \u2019\u0101t\u014dm\u012b. I ni\u2019a ia Hao, t\u0113 ha\u2019amana\u2019o ra o Poko, Herenui, e e rave rahi atu \u0101 ta\u2019ata i te CEP mai te tahi fatu \u2019ohipa \u2019\u0101\u2019au mahora o tei fa\u2019atae mai ia P\u0101p\u0101 Noera e te mau \u014d fa\u2019atau aroha n\u0101 te manureva-tautau mai.<\/p>\n<p>\u2019E\u2019ere \u0113 ho\u2019\u0113\u0101 p\u016bai mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b e orahia e te t\u0101ato\u2019a i Hao. M\u0101 te maere \u2019ore, te fei\u0101 e parau maita\u2019i roa a\u2019e n\u014d te CEP, ua f\u0101na\u2019o rahi a\u2019e r\u0101tou\u00a0 i te t\u0101rena o te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b, \u2019ei hi\u2019ora\u2019a, n\u0101 roto i te tihepura\u2019ahia e\/\u2019aore r\u0101 te fa\u2019aho\u2019onara\u2019a fenua, fare, ti\u2019ara\u2019a t\u014dtiare. Te fei\u0101 f\u0101na\u2019o i te moni \u2019\u0101va\u2019e p\u0101p\u016b e \u2019aore \u00efa te fei\u0101 \u2019e\u2019ere i te porinetia o tei fa\u2019aru\u2019e ia Hao i muri a\u2019e i te revara\u2019a te CEP i te matahiti 2000 ra, \u2019aita r\u0101tou i fa\u2019a\u2019ite i te mau t\u0101pa\u2019o hohonu n\u014d te mihi i te \u2019anotau o te CEP i roto i t\u0101 m\u0101tou mau fa\u2019aoera\u2019a. Te fei\u0101 i fa\u2019ati\u2019ahia e fa\u2019aea i ni\u2019a i te tahi mau t\u0101p\u016b fenua (t\u0113 ora maori nei i roto i te mau fare a te CEP) e te fei\u0101 i f\u0101na\u2019o i te \u2019ohipa i te CEP, o r\u0101tou tei mihi roa a\u2019e, \u2019ei hi\u2019ora\u2019a, [ia fa\u2019aauhia] i te fei\u0101 i t\u0101mau i te tautai e te p\u016bh\u0101 i te \u2019anotau o te CEP.<\/p>\n<p>E \u2019inaha, te pae rahi o te huira\u2019atira n\u014d Hao i paraparau mai ia \u2019u, t\u0113 f\u0101ito ra r\u0101tou i te \u2019anotau CEP \u2019ei \u00ab\u00a0fa\u2019ahiahia a\u2019e i t\u014d teie mahana\u00a0\u00bb. Te tumu, o te mara\u2019ara\u2019a te f\u0101tio \u2019ohipa-\u2019ore i Hao mai te taime revara\u2019a atu te CEP. E hau atu \u0101, ua \u2019\u0101no\u2019i haere te \u2019\u0101muitahira\u2019a i na\u2019uanei\u00a0: te rahira\u2019a o te mau ta\u2019ata n\u014d te tahi atu \u00efa mau motu porinetia e \u2019aore r\u0101 n\u014d te haumetua Far\u0101ni mai o tei p\u0101rahi i Hao n\u014d te t\u0101rena a te CEP. E 2\/3 o te mau ta\u2019ata fenua o t\u0101 \u2019u i paraparau, n\u014d r\u0101pae mai, t\u0113 \u2019ite nei r\u0101 ia r\u0101tou \u2019ei ta\u2019ata tumu. Teie huira\u2019atira \u2019ei reira te fei\u0101 \u2019e\u2019\u0113 e \u2019ite ai ia r\u0101tou \u2019ei ta\u2019ata tumu, e [t\u0101pa\u2019o \u00efa] n\u014d te ho\u2019\u0113 \u2019\u0113f\u0113 CEP.<\/p>\n<p>Te \u2019itera\u2019a i te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b, te hina\u2019aro i te iho \u2019\u0101muitahi honohia i te \u2019\u0101t\u014dm\u012b e te hotu o te fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a, t\u0113 fa\u2019a\u2019ite-ta\u2019a\u2019\u0113-hia ra te reira e te mau pupu ta\u2019ata ta\u2019a\u2019\u0113, n\u014d t\u014d ratou \u00efa ti\u2019ara\u2019a i roto i te t\u014dtaiete n\u014d Hao e te tua\u2019\u0101\u2019ai \u2019\u0101t\u014dm\u012b. E fa\u2019a\u2019ite mai te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b ia na n\u0101 roto i te ha\u2019afaufa\u2019ara\u2019a e te ha\u2019apararera\u2019a o te mau ha\u2019amana\u2019ora\u2019a \u2019oa\u2019oa, te fa\u2019aeara\u2019a i te mau fare tahito o te fa\u2019ehau, te putura\u2019a, te aupurura\u2019a e te fa\u2019a\u2019ite\u2019itera\u2019a i te mau tauiha\u2019a n\u014d te \u2019anotau CEP, e tae noa atu i te mau hoho\u2019a-h\u0101pono tahito n\u014d te CEP-Hao, te mau \u2019ahu fa\u2019ehau e te mau tauiha\u2019a fare i \u2019ohihia mai roto mai i te mau fare fa\u2019aru\u2019ehia.<\/p>\n<p>E ti\u2019a ia t\u0101pa\u2019ohia \u0113 e fa\u2019ahiro\u2019a te mihi i te ha\u2019amana\u2019o e te ha\u2019amo\u2019e i te na\u2019uamua. E fa\u2019ahiro\u2019a ato\u2019a \u2019ona i te ti\u2019ara\u2019a puahema o te tahi \u2019\u0101muitahira\u2019a i na\u2019uanei. \u2019E\u2019ita ato\u2019a e ti\u2019a ia \u2019\u0101papahia te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b i Hao \u2019ei t\u016b\u2019atira\u2019a h\u0101noa i te ti\u2019ara\u2019a far\u0101ni e p\u0101to\u2019i-rahi-hia, o tei parau \u0113 e mea \u00ab\u00a0m\u0101\u00a0\u00bb te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b, e \u2019aita te mau hihi ta\u2019ero-\u2019\u0101t\u014dm\u012b i tae i Hao. T\u0113 mana\u2019o nei au \u0113 e fa\u2019a\u2019\u016b\u2019anahia teie parau e te mau ta\u2019ata tumu iho o tei fa\u2019ahaere i t\u0101 r\u0101tou iho mau<\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                    <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-2 tb_7q8j253 last\">\n                    <!-- module plain text -->\n<div  class=\"module module-plain-text tb_okdp253 \" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"tb_text_wrap\">\n        <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module plain text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_row themify_builder_row tb_w1dh313 tf_w\">\n                        <div class=\"row_inner col_align_top tb_col_count_2 tf_box tf_rel\">\n                        <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-2 tb_tmas313 first\">\n                    <!-- module text -->\n<div  class=\"module module-text tb_6ctw313   \" data-lazy=\"1\">\n        <div  class=\"tb_text_wrap\">\n        <h2 class='separator-section-6'>Page 6<\/h2>\n<p>fa\u2019ati\u2019aparau-p\u0101to\u2019i m\u0101 t\u0113 fa\u2019atupu i te fa\u2019ati\u2019aparau rahi porinetia n\u014d Hao \u2019ei motu \u00ab mo\u2019ehia \u00bb, \u00ab ha\u2019avi\u2019ivi\u2019ihia \u00bb, e \u2019aore r\u0101 ho\u2019i \u00ab ta\u2019ero-\u2019\u0101t\u014dm\u012b-hia \u00bb\u00a0<span id='footnote-ref-8' class='footnote-ref'><a href='#footnote-8'>[8]<\/a><\/span>. \u00ab\u00a0Mo\u2019ehia\u00a0\u00bb e \u2019aore \u00efa \u00ab\u00a0ta\u2019ero-\u2019\u0101t\u014dm\u012b-hia\u00a0\u00bb, \u2019e\u2019ere te reira i te huru hi\u2019ora\u2019a e hina\u2019arohia e te huira\u2019atira n\u014d Hao i na\u2019uanei, e \u2019aita ato\u2019a r\u0101tou e hina\u2019aro ra ia ha\u2019amana\u2019o-fa\u2019ahou-hia t\u014dna \u00ab\u00a0tau \u2019auro\u00a0\u00bb e te t\u014dtaiete porinetia. Teie mau fa\u2019ati\u2019ara\u2019a n\u014d r\u0101pae mai n\u014d te na\u2019uamua e te na\u2019uanei o Hao, t\u0113 t\u016bra\u2019i ra i te huira\u2019atira ia t\u012btau i t\u014d r\u0101tou ti\u2019ara\u2019a m\u0101 t\u0113 ani i te Hau Far\u0101ni ia fa\u2019ahope i t\u0101 r\u0101tou t\u0101pura ha\u2019amaita\u2019ira\u2019a, ti\u2019a-\u2019ahopa-\u2019\u0101mui i te hoho\u2019a \u2019ino o te motu \u00ab\u00a0ha\u2019avi\u2019ivi\u2019ihia\u00a0\u00bb, e m\u0101 t\u0113 fatu i te ho\u2019\u0113 fa\u2019ati\u2019ara\u2019a-p\u0101toi\u2019, \u2019oia ho\u2019i t\u0101 r\u0101tou iho fa\u2019ati\u2019ara\u2019a n\u014d t\u014d r\u0101tou motu\u00a0; te ho\u2019\u0113 fa\u2019ati\u2019ara\u2019a turuhia e t\u014d r\u0101tou mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b.<\/p>\n<p>Ia tuat\u0101papa-ana\u2019e-hia e mea n\u0101 hea te mau hi\u2019ora\u2019a a t\u014d te fenua i te pa\u2019epa\u2019era\u2019ahia e te mau fa\u2019ati\u2019ara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b a te mau ti\u2019a n\u014d rapae mai, te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b i ni\u2019a ia Hao, e riro mai \u00efa \u2019ei huru\u00a0 tanotano rahi a\u2019e e te m\u0101ramarama ho\u2019i, e te iti a\u2019e ho\u2019i te hoho\u2019a t\u016b\u2019inohia e fa\u2019anaho-ho\u2019\u0113-hia o te ho\u2019\u0113 tuha\u2019a \u2019aihu\u2019ar\u0101\u2019au n\u014d te tua\u2019\u0101\u2019ai o Porinetia far\u0101ni.<\/p>\n<p>\u00a0<\/p>\n<p><u>Te ho\u2019ira\u2019a o te fa\u2019ehau i Hao<\/u><\/p>\n<p>\u2019Aita te mihi i te \u2019anotau CEP e t\u016brama nei i te na\u2019uanei ana\u2019e, \u2019oia ato\u2019a r\u0101 i te mau h\u014dp\u0101 (espoir), e te mau mata\u2019u o te huira\u2019atira n\u014d Hao n\u014d te mau \u2019\u014dpuara\u2019a fa\u2019ahotura\u2019a na\u2019uamuri (futur) o te motu, e tae noa atu i te \u2019\u014dpuara\u2019a t\u012bn\u012bt\u014d n\u014d te fa\u2019a\u2019amura\u2019a i\u2019a [f\u0101ito] 300 miri\u014dni t\u0101r\u0101 [marite], e te ho\u2019ira\u2019a te RSMA <em>(R\u00e9giment des Services Militaires Adapt\u00e9s fran\u00e7ais) <\/em>i Hao. I te \u2019\u0101va\u2019e tiurai n\u014d te matahiti 2021 ra, ua fa\u2019aara huira\u2019atira te peretiteni Emmanuel Macron \u0113, i t\u014dna tere mana i Tahiti, e ho\u2019i atu te RSMA i Hao i te matahiti i muri a\u2019e. Ua mau \u2019\u0113na teie \u2019\u0101ma\u2019a fa\u2019ehau i Hao mai te matahiti 1993 e 2010 <span id='footnote-ref-9' class='footnote-ref'><a href='#footnote-9'>[9]<\/a><\/span> atu. E ho\u2019i te RSMA i Hao n\u014d t\u0113 p\u0101turu i te fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a a te huira\u2019atira, n\u014d t\u0113 tauturu ia na i t\u0113 fa\u2019ahope i te t\u0101p\u016bra ha\u2019amaita\u2019ira\u2019a, e n\u014d t\u0113 rave i te tahi fa\u2019aineinera\u2019a t\u014dro\u2019a n\u014d te fei\u0101 \u2019\u0101p\u012b n\u014d Hao e n\u014d te tahi atu mau motu Tuamotu. Ua fa\u2019aara ato\u2019a o Emmanuel Macron i te mau \u2019\u014dpuara\u2019a natihau \u2013 e fa\u2019ahiti atu vau ia Emmanuel Macron\u00a0 \u2013 \u00ab\u00a0r\u0113hiti\u00a0\u00bb (aventureux), mai te \u2019\u014dpuara\u2019a t\u012bn\u012bt\u014d fa\u2019a\u2019amura\u2019a i\u2019a, e ua t\u016bra\u2019i i te mau tapi\u2019ona \u2019e\u2019\u0113 ia fa\u2019aea i rapae\u2019au ia Porinetia far\u0101ni, n\u014d te mea\u00a0: \u00ab\u00a0I \u2019\u014d nei, o Far\u0101ni \u00efa ! I \u2019\u014d nei, o Porinetia far\u0101ni \u00efa\u00a0!\u00a0\u00bb (Macron 2021).<\/p>\n<p>I Hao, ua fa\u2019arahi te \u2019orero a Emmanuel Macron i te hara\u2019o\u2019o o te mau reo p\u0101to\u2019i o tei ti\u2019a mai n\u014d te p\u0101to\u2019i i te \u2019\u014dpuara\u2019a fa\u2019a\u2019amura\u2019a i\u2019a. E hau atu \u0101, te rahira\u2019a o n\u0101 30-40 ta\u2019ata o t\u0101 \u2019u i paraparau atu, i te matahiti 2021 ra, o tei f\u0101ri\u2019i i te \u2019\u014dpuara\u2019a t\u012bn\u012bt\u014d fa\u2019a\u2019amura\u2019a i\u2019a, i te taime n\u014d t\u014d \u2019u\u00a0noho-matamua-ra\u2019a i Hao i te matahiti 2019 ra, ua ha\u2019ap\u0101p\u016b r\u0101tou i teie nei \u0113, e mea au a\u2019e n\u0101 r\u0101tou e turu i te \u2019\u014dpuara\u2019a RSMA n\u014d te iti o t\u014dna \u2019\u0113f\u0113 n\u0101 te moana, e n\u014d te mea iho\u0101 r\u0101 \u0113 te RSMA, m\u0101 t\u0113 tauvere i te \u2019\u014dpuara\u2019a fa\u2019a\u2019amura\u2019a i\u2019a, e \u2019\u014dpuara\u2019a far\u0101ni.<\/p>\n<p>Piri i te 26 matahiti i muri a\u2019e i te hope\u2019a o te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b i Patifita \u2019Apato\u2019a, ua ti\u2019a paehiti o Hao n\u0101 Porinetia far\u0101ni, m\u0101 t\u0113 vai \u2019\u014dtamuhia i roto i te mau t\u016b\u2019atira\u2019a hui\u2019emepera a Far\u0101ni r\u0101ua T\u0101ina (Chine). Teie nei r\u0101, t\u0113 hina\u2019aro nei t\u014d te motu e taui i t\u014dna aro\u0101ra\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b(-muri) m\u0101 t\u0113 ha\u2019afatu fa\u2019ahou i te fa\u2019aterera\u2019a m\u0101 t\u0113 fa\u2019aitoito i te mau fa\u2019ehau far\u0101ni ia t\u0101m\u0101 i t\u014d r\u0101tou mau tuha\u2019a fenua vi\u2019ivi\u2019ihia e te mau \u2019\u0101uri teiaha, e m\u0101 t\u0113 onoono \u0113 e tano roa te \u2019\u014dpuara\u2019a t\u012bn\u012bt\u014d fa\u2019a\u2019amura\u2019a i\u2019a i roto i t\u014d r\u0101tou tairoto mai te peu \u2019e\u2019ita \u2019ona e fa\u2019atupu mai i te mau fifi rahi \u2019ihin\u0101tura i roto i te moana.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>    <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module text -->        <\/div>\n                    <div  data-lazy=\"1\" class=\"module_column tb-column col4-2 tb_6pl5313 last\">\n                    <!-- module plain text -->\n<div  class=\"module module-plain-text tb_cy33313 \" data-lazy=\"1\">\n        <div class=\"tb_text_wrap\">\n        <\/div>\n<\/div>\n<!-- \/module plain text -->        <\/div>\n                        <\/div>\n        <\/div>\n        <\/div>\n<!--\/themify_builder_content-->","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p><h2 class='separator-section-7'>Page 1<\/h2> N\u0101 te p\u016b fa\u2019ehau i te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b atu\u00a0: te tuha\u2019a-\u2019\u0101i\u2019a t\u0101fifi n\u014d te motu o Hao<span id='footnote-ref-10' class='footnote-ref'><a href='#footnote-10'>[10]<\/a><\/span> E mea n\u0101 roto i n\u0101 t\u0101u\u2019aparaura\u2019a e 60 rahira\u2019a o te mau f\u0101rereira\u2019a rau i f\u0101na\u2019ohia e au i te motu n\u014d Hao i te matahiti 2019 e 2021, i roa\u2019a mai ai teie [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"featured_media":1802,"menu_order":0,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[114],"tags":[],"autrice--auteur":[157],"chronologie":[104],"institution":[158],"nom-commun":[161,524,160,523,159],"nom-propre":[277,162],"class_list":["post-1819","notice-cep","type-notice-cep","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-lieux-et-espaces-tah","autrice--auteur-lis-kayser-tah","chronologie-apres-1996-tah","institution-rsma-tah","nom-commun-projet-aquacole-chinois-tah","nom-commun-opuaraa-tinito-no-te-faaamuraa-ia","nom-commun-nostalgie-nucleaire-tah","nom-commun-pu-mata-ara","nom-commun-base-avancee-tah","nom-propre-hao-tah","nom-propre-atoll-de-hao-tah","has-post-title","has-post-date","has-post-category","has-post-tag","has-post-comment","has-post-author",""],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO Premium plugin v24.4 (Yoast SEO v27.5) - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-premium-wordpress\/ -->\n<title>N\u0101 te p\u016b fa\u2019ehau i te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b atu\u00a0: te tuha\u2019a-\u2019\u0101i\u2019a t\u0101fifi n\u014d te motu o Hao - Dictionnaire historique du CEP<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/notice-cep\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"N\u0101 te p\u016b fa\u2019ehau i te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b atu\u00a0: te tuha\u2019a-\u2019\u0101i\u2019a t\u0101fifi n\u014d te motu o Hao\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"N\u0101 te p\u016b fa\u2019ehau i te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b atu\u00a0: te tuha\u2019a-\u2019\u0101i\u2019a t\u0101fifi n\u014d te motu o Hao E mea n\u0101 roto i n\u0101 t\u0101u\u2019aparaura\u2019a e 60 rahira\u2019a o te mau f\u0101rereira\u2019a rau i f\u0101na\u2019ohia e au i te motu n\u014d Hao i te matahiti 2019 e 2021, i roa\u2019a mai ai teie [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/notice-cep\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Dictionnaire historique du CEP\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-01-14T15:41:52+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Notice-dictionnaire-CEP-Hao.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"2184\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"440\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"47 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/tah\\\/notice-cep\\\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/tah\\\/notice-cep\\\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\\\/\",\"name\":\"N\u0101 te p\u016b fa\u2019ehau i te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b atu\u00a0: te tuha\u2019a-\u2019\u0101i\u2019a t\u0101fifi n\u014d te motu o Hao - Dictionnaire historique du CEP\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/tah\\\/notice-cep\\\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/tah\\\/notice-cep\\\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/12\\\/Notice-dictionnaire-CEP-Hao.jpg\",\"datePublished\":\"2024-12-25T16:24:10+00:00\",\"dateModified\":\"2026-01-14T15:41:52+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/tah\\\/notice-cep\\\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"ty-reo\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/tah\\\/notice-cep\\\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"ty-reo\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/tah\\\/notice-cep\\\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/12\\\/Notice-dictionnaire-CEP-Hao.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/12\\\/Notice-dictionnaire-CEP-Hao.jpg\",\"width\":2184,\"height\":440},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/tah\\\/notice-cep\\\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Accueil\",\"item\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/tah\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Notices-CEP\",\"item\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/notice-archive\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"N\u0101 te p\u016b fa\u2019ehau i te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b atu\u00a0: te tuha\u2019a-\u2019\u0101i\u2019a t\u0101fifi n\u014d te motu o Hao\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/\",\"name\":\"Dictionnaire historique du CEP\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"ty-reo\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/#organization\",\"name\":\"Dictionnaire historique du CEP\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"ty-reo\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/02\\\/logo-dictionnaire-du-cep-bg-dark.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/02\\\/logo-dictionnaire-du-cep-bg-dark.png\",\"width\":790,\"height\":782,\"caption\":\"Dictionnaire historique du CEP\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"publishingPrinciples\":\"https:\\\/\\\/dictionnaire-cep.upf.pf\\\/notices\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO Premium plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"N\u0101 te p\u016b fa\u2019ehau i te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b atu\u00a0: te tuha\u2019a-\u2019\u0101i\u2019a t\u0101fifi n\u014d te motu o Hao - Dictionnaire historique du CEP","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/notice-cep\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"N\u0101 te p\u016b fa\u2019ehau i te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b atu\u00a0: te tuha\u2019a-\u2019\u0101i\u2019a t\u0101fifi n\u014d te motu o Hao","og_description":"N\u0101 te p\u016b fa\u2019ehau i te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b atu\u00a0: te tuha\u2019a-\u2019\u0101i\u2019a t\u0101fifi n\u014d te motu o Hao E mea n\u0101 roto i n\u0101 t\u0101u\u2019aparaura\u2019a e 60 rahira\u2019a o te mau f\u0101rereira\u2019a rau i f\u0101na\u2019ohia e au i te motu n\u014d Hao i te matahiti 2019 e 2021, i roa\u2019a mai ai teie [&hellip;]","og_url":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/notice-cep\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\/","og_site_name":"Dictionnaire historique du CEP","article_modified_time":"2026-01-14T15:41:52+00:00","og_image":[{"width":2184,"height":440,"url":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Notice-dictionnaire-CEP-Hao.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"47 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/notice-cep\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\/","url":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/notice-cep\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\/","name":"N\u0101 te p\u016b fa\u2019ehau i te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b atu\u00a0: te tuha\u2019a-\u2019\u0101i\u2019a t\u0101fifi n\u014d te motu o Hao - Dictionnaire historique du CEP","isPartOf":{"@id":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/notice-cep\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/notice-cep\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Notice-dictionnaire-CEP-Hao.jpg","datePublished":"2024-12-25T16:24:10+00:00","dateModified":"2026-01-14T15:41:52+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/notice-cep\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\/#breadcrumb"},"inLanguage":"ty-reo","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/notice-cep\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"ty-reo","@id":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/notice-cep\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\/#primaryimage","url":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Notice-dictionnaire-CEP-Hao.jpg","contentUrl":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Notice-dictionnaire-CEP-Hao.jpg","width":2184,"height":440},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/notice-cep\/de-base-militaire-a-nostalgie-nucleaire-lheritage-complexe-de-latoll-de-hao\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Accueil","item":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Notices-CEP","item":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/notice-archive\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"N\u0101 te p\u016b fa\u2019ehau i te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b atu\u00a0: te tuha\u2019a-\u2019\u0101i\u2019a t\u0101fifi n\u014d te motu o Hao"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/#website","url":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/","name":"Dictionnaire historique du CEP","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"ty-reo"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/#organization","name":"Dictionnaire historique du CEP","url":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"ty-reo","@id":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/logo-dictionnaire-du-cep-bg-dark.png","contentUrl":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/logo-dictionnaire-du-cep-bg-dark.png","width":790,"height":782,"caption":"Dictionnaire historique du CEP"},"image":{"@id":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/#\/schema\/logo\/image\/"},"publishingPrinciples":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/notices\/"}]}},"builder_content":"<p>[section_separator title=\"Page 1\"]<\/p> <p><strong>N\u0101 te p\u016b fa\u2019ehau <\/strong><strong>i<\/strong><strong> te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b atu\u00a0: te tuha\u2019a-\u2019\u0101i\u2019a t\u0101fifi n\u014d te motu o Hao<\/strong>[footnote] E mea n\u0101 roto i n\u0101 t\u0101u\u2019aparaura\u2019a e 60 rahira\u2019a o te mau f\u0101rereira\u2019a rau i f\u0101na\u2019ohia e au i te motu n\u014d Hao i te matahiti 2019 e 2021, i roa\u2019a mai ai teie mau ha\u2019am\u0101ramaramara\u2019a. [\/footnote]<\/p> <p><u>Hao, <\/u><u>p\u016b<\/u> <u>mata-ara<\/u><u> a te CEP\u2026<\/u><\/p> <p>I te \u2019\u014dmuara\u2019a o te mau matahiti 1960 ra, i vai na 194 rahira\u2019a ta\u2019ata i Hao (Morschel 2013\u00a0: 64). Te tautai roto e te tautai tua, te \u2019ohipa p\u016bha e te fa\u2019a\u2019apu poe, o te mau puna tumu \u00efa n\u014d te \u2019imira\u2019a faufa\u2019a moni a te mau \u2019utuafare e ora ra i ni\u2019a i teie motu i te r\u014dp\u016b-hiti\u2019a-o-te-r\u0101 o te ta\u2019amotu n\u014d Tuamotu i Porinetia far\u0101ni (Tahiti Heritage 2021).\u00a0<\/p> <p>Teie nei r\u0101, ua t\u0101pa\u2019o te fa\u2019atupura\u2019a o te t\u0101rena far\u0101ni n\u014d te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b i Porinetia far\u0101ni, i te tahi t\u012bpu\u2019ura\u2019a i roto i te tua\u2019\u0101\u2019ai n\u014d te motu o Hao o tei vai ra i te \u0101teara\u2019a e 920 kirom\u0113tera i te hiti\u2019a-o-te-r\u0101 ia Tahiti e i te \u0101teara\u2019a f\u0101ito 500 kirom\u0113tera i te pae \u2019apato\u2019erau o n\u0101 motu t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b n\u014d Moruroa e Fangataufa. I te \u0101rea piri i te 3 matahiti, mai te matahiti 1963 e 1966 atu, e auh\u0101nere rahira\u2019a fa\u2019ehau e fei\u0101-\u2019aravihi haumetua o tei p\u0101rahi i Hao, e ua fa\u2019ariro roa r\u0101tou i te ho\u2019\u0113 \u0101rea 35 kirom\u0113tera t\u016b\u0113\u0101 fenua n\u0101 te hiti o te \u2019oire tumu ra o \u2019Otepa \u2019ei p\u016b fa\u2019ehau n\u014d te mau t\u0101matamatara\u2019a mauha\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b i ni\u2019a i te mau motu n\u014d Moruroa e Fangataufa. Ua patu te mau fa\u2019ehau e te fei\u0101-\u2019aravihi haumetua i te mau ti\u2019ara\u2019a fare n\u014d te mau fa\u2019ehau e t\u012bvira, te ho\u2019\u0113 iho\u0101 r\u0101 fare ma\u2019i fa\u2019ehau, te h\u014d\u2019\u0113 fa\u2019aru\u2019era\u2019a pape vi\u2019ivi\u2019i, te h\u014d\u2019\u0113 u\u0101hu t\u012bpaera\u2019a e te taura\u2019a manureva rahi roa a\u2019e o Porinetia far\u0101ni, i ni\u2019a i te mau t\u0101p\u016b fenua o te mau f\u0101nautumu (indig\u00e8ne) n\u0101 n\u0101 \u0101rea ta\u2019a\u2019\u0113 e 4 i te pae \u2019apato\u2019erau o te motu\u00a0: te p\u016b manureva-manu\u0101 m\u0101 te tahua taura\u2019a i \u2019apato\u2019erau, te p\u016b ora i r\u014dp\u016b i te tahua taura\u2019a e te \u2019oire n\u014d \u2019Otepa (m\u0101 te mau nohora\u2019a fa\u2019ehau f\u0101ito hau atu i te 1200 rahira\u2019a fa\u2019ehau n\u014d te mau \u2019\u0101ma\u2019a ta\u2019a\u2019\u0113 e tore rau), e \u2019oia ato\u2019a i te p\u016b \u2019ihiha\u2019a a te Tomiterara\u2019a i te Ito \u2019\u0100t\u014dm\u012b (CEA) e te tahi v\u0101hi fa\u2019aru\u2019era\u2019a pehu i te pae \u2019apato\u2019a n\u014d \u2019Otepa (Meyer &amp; Meltz 2020).<\/p> <p>I te \u2019anotau o te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b \u2019apura\u2019i (atmosph\u00e9rique), e 3 ti\u2019ara\u2019a tumu t\u014d te p\u016b fa\u2019ehau : ha\u2019apu\u2019e e t\u0101maumau i te mau faura\u2019o \u2019\u0101t\u014dm\u012b, \u2019aina-vi\u2019ivi\u2019i i te mau rave-\u2019ohipa fa\u2019ehau e te mau manureva <em>Vautour <\/em>e rere n\u0101 roto i te mau atapu\u0101 (champignon) ta\u2019ero-\u2019\u0101t\u014dm\u012b n\u014d t\u0113 haru mai i te tahi mau hu\u2019a m\u0101hu, e, e hi\u2019opo\u2019a i teie mau hu\u2019a m\u0101hu i roto i te mau p\u016b hi\u2019opo\u2019ara\u2019a a te CEA e tae roa atu i te taime a tarihia atu ai te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b i raro i te fenua i te matahiti 1974 ra.<\/p> <p><u>\u00a0<\/u><\/p> <p><u>\u2026 e t\u0101na \u00ab\u00a0<em>Club Med<\/em>\u00a0\u00bb<\/u><\/p> <p>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 A ta\u2019a noa atu ai t\u014dna ti\u2019ara\u2019a i roto i te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b, ua riro ato\u2019a te p\u016b fa\u2019ehau n\u014d Hao, \u2019ei p\u016b fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a parau rahi n\u0101 te ta\u2019amotu n\u014d Tuamotu. Ua fa\u2019ariro te CEP ia Hao \u2019ei p\u016b haumetua, e huru ri\u2019i ha\u2019ap\u016b-\u2019oire ra\u00a0: mai t\u014d Papeete i Tahiti ra t\u014dna huru, i vai r\u0101 n\u0101 te ta\u2019amotu n\u014d Tuamotu. I te fa\u2019arahira\u2019ahia t\u014dna mau patura\u2019a, te h\u0101manira\u2019a e te p\u016b-fa\u2019atere o t\u0101na p\u016b fa\u2019ehau i Hao, ua p\u0101turu te CEP i te fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a a te m\u0101tete \u2019ona i Hao, e ua fa\u2019atupu i te mau \u2019ohipa t\u0101moni n\u0101 te t\u0101ato\u2019a o te tuha\u2019a ta\u2019amotu. Ua riro te t\u0101rena a te CEP \u2019ei<\/p>\n[sidebar_references]\n<p>[section_separator title=\"Page 2\"]<\/p> <p>fatu-\u2019ohipa tihepu rahi roa a\u2019e o Porinetia far\u0101ni n\u014d te roara\u2019a e 30 matahiti, e ua f\u0101na\u2019o o Hao f\u0101tata i te t\u0101ato\u2019a o te \u2019ohipa i taua \u2019anotau ra [footnote] Ua fa\u2019a\u2019ohipa CEP hau i te 60 % o te huira\u2019atira i roto i te ohipa n\u014d Porinetia far\u0101ni (CEROM 2007 : 12). [\/footnote]. E auh\u0101nere mau Porinetia o n\u0101 t\u0101\u2019amotu e 5 o tei p\u0101rahi i Hao n\u014d t\u0113 \u2019ohipa roa atu \u0101nei i te CEP, e n\u014d te h\u2019o\u0113 \u0101nei o t\u0101na mau taiete turu-\u2019ohipa. Ua nu\u2019u te huira\u2019atira o Hao mai te 194 rahira\u2019a ta\u2019ata i te matahiti 1962 ra i te f\u0101ito 1412 rahira\u2019a ta\u2019ata i te matahiti 1996 ra (Morschel 2013\u00a0: 64 ; Flags of the World 2016).<\/p> <p>I rotop\u016b i te mau patura\u2019a fa\u2019ehau e p\u016b-h\u0101manira\u2019a, ua patu te CEP e rave rahi patura\u2019a n\u014d te fa\u2019a\u2019ana\u2019anatae, m\u0101 te mau fare inura\u2019a, te mau tahua t\u0101\u2019iri p\u014dp\u014d, ho\u2019\u0113 fare bowling, ho\u2019\u0113 pupu t\u016b\u2019aro \u2019ihitai, e te patara\u2019a hoho\u2019a-t\u0101viri n\u0101 te m\u0101hora matamua i Porinetia far\u0101ni. Ua fa\u2019a\u2019ohipa-\u2019\u0101mui-hia teie mau putara\u2019a e te mau fa\u2019ehau far\u0101ni e te mau rave-\u2019ohipa porinetia a te CEP. Ua fa\u2019a\u2019ohipa te CEP ia Hao \u2019ei motu fa\u2019aeaeara\u2019a e fa\u2019a\u2019ana\u2019anataera\u2019a\u2019 n\u0101 te mau fa\u2019ehau e t\u012bvira far\u0101ni e \u2019ohipa i n\u0101 p\u016b e 2 n\u014d te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b. I te tau fa\u2019aeara\u2019a \u2019ohipa, i tere na r\u0101tou m\u0101 te manureva mai Moruroa e Fangataufa [e tau atu] i Hao, e i porof\u012bte na r\u0101tou i te mau t\u016b\u2019aro \u2019ihitai, te mau fare inura\u2019a e te mau fare t\u0101m\u0101\u2019ara\u2019a.<\/p> <p>I te mau mahana matamua n\u014d t\u0101 \u2019u \u2019ohipa-tahua i Hao i te matahiti 2019 ra, ua f\u0101rerei au ia Claude [footnote] Ua m\u0101\u2019iti au i te tahi mau i\u2019oa pi\u2019i n\u014d t\u0113 p\u0101ruru i te fei\u0101 o t\u0101\u2019u i t\u0101u\u2019aparau. [\/footnote], e m\u0101tuatua far\u0101ni i rave na i t\u0101na tau fa\u2019ehau i Moruroa, e tei p\u0101rahi i Hao m\u0101 t\u0101na vahine, vahine tumu n\u014d Hao, mai te hope\u2019a o t\u0101na tau fa\u2019ehau e tae mai i te \u2019\u014dmuara\u2019a o te mau matahiti 1990 ra. Ua fa\u2019aau Claude i te huru ora-\u0101mui-ra\u2019a i te \u2019oire n\u014d \u2019Otepa n\u0101 te \u2019anotau o te t\u0101rena CEP e te huru o t\u014d Moruroa : \u00ab\u00a0O Hao, mai ia Moruroa, e au i te <em>Club Med, <\/em>m\u0101 te tihapeni (champagne) i muri a\u2019e i te t\u016bpitara\u2019a t\u0101ta\u2019itahi, m\u0101 te t\u0101ta\u2019ura\u2019a tu\u2019era\u2019a p\u014dp\u014d n\u0101 tahatai, e te \u2019iri t\u0101\u2019ie n\u0101 te tairoto \u00bb\u00a0[footnote] Club Med SAS, e taiete far\u0101ni n\u014d t\u0113 reva n\u0101 te ara i te f\u0101ri\u2019ira\u2019a manihini ta\u2019a\u2019\u0113 n\u014d te mau tau fa\u2019afa\u2019aeara\u2019a. T\u0113 fa\u2019ahi\u2019o ra o Claude i te ro\u2019o o te Club Med n\u014d te tau fa\u2019afa\u2019aeara\u2019a i te huru orara\u2019a o t\u0101 te CEP i fa\u2019aora i Moruroa e i Hao. [\/footnote].\u00a0Ter\u0101 nei r\u0101, t\u0113 ha\u2019ap\u0101p\u016b ra o Claude \u0113 i\u00a0riro na o Hao \u2019ei \u00ab\u00a0<em>\u0101rea n\u014d te ora<\/em>\u00a0\u00bb f\u0101na\u2019ohia e te mau fa\u2019ehau far\u0101ni e \u2019oia ato\u2019a te mau rave-\u2019ohipa porinetia a te CEP e t\u014d r\u0101tou mau \u2019utuafare, \u2019inaha, ua fa\u2019ariro te CEP ia Moruroa \u2019ei \u00ab\u00a0<em>\u0101rea fa\u2019ehau \u2019\u014dpanihia<\/em>\u00a0\u00bb i te huira\u2019atira. Ia au i te parau a Claude, ua iti a\u2019e te mau \u2019\u014dti\u2019a t\u014dtiare i rotop\u016b i te mau fa\u2019ehau far\u0101ni e te mau Porinetia i Hao i t\u014d te p\u016b t\u0101matamatara\u2019a n\u014d Moruroa.<a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<ul><li><h4>Figure 1<\/h4><a href=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Bandeau_Hao_image_1.jpg\"> <img src=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Bandeau_Hao_image_1.jpg\" title=\"Bandeau_Hao_image_1\" alt=\"Hoho\u2019a 1 : h\u014dho\u2019a n\u014d Hao i te tau o te CEP, \u2019aita e ha\u2019ap\u0101p\u016bra\u2019a i te tai\u2019o mahana \u2019e te fatu o te hoho\u2019a, \u00a9 Lis Kayser\" srcset=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Bandeau_Hao_image_1.jpg 536w, https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Bandeau_Hao_image_1-300x158.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 536px) 100vw, 536px\" \/> <\/a> Hoho\u2019a 1 : h\u014dho\u2019a n\u014d Hao i te tau o te CEP, \u2019aita e ha\u2019ap\u0101p\u016bra\u2019a i te tai\u2019o mahana \u2019e te fatu o te hoho\u2019a, \u00a9 Lis Kayser <p>Hoho\u2019a 1 : Hoho\u2019a-h\u0101pono n\u014d Hao i te \u2019anotau o te CEP, \u2019aita e ha\u2019ap\u0101p\u016bra\u2019a i te tai\u2019o mahana e te fatu o te hoho\u2019a, \u00a9 Lis Kayser<\/p><\/li><\/ul>\n<a href=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Bandeau_Hao_image_1.jpg\"> <img src=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Bandeau_Hao_image_1.jpg\" title=\"Bandeau_Hao_image_1\" alt=\"Hoho\u2019a 1 : h\u014dho\u2019a n\u014d Hao i te tau o te CEP, \u2019aita e ha\u2019ap\u0101p\u016bra\u2019a i te tai\u2019o mahana \u2019e te fatu o te hoho\u2019a, \u00a9 Lis Kayser\" srcset=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Bandeau_Hao_image_1.jpg 536w, https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Bandeau_Hao_image_1-300x158.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 536px) 100vw, 536px\" \/> <\/a> Hoho\u2019a 1 : h\u014dho\u2019a n\u014d Hao i te tau o te CEP, \u2019aita e ha\u2019ap\u0101p\u016bra\u2019a i te tai\u2019o mahana \u2019e te fatu o te hoho\u2019a, \u00a9 Lis Kayser\n<p>Hoho\u2019a 1 : Hoho\u2019a-h\u0101pono n\u014d Hao i te \u2019anotau o te CEP, \u2019aita e ha\u2019ap\u0101p\u016bra\u2019a i te tai\u2019o mahana e te fatu o te hoho\u2019a, \u00a9 Lis Kayser<\/p>\n[sidebar_references]\n<p>[section_separator title=\"Page 3\"]<\/p> <p><u>Te mau matahiti <\/u><u>n\u014d te tu\u2019ura\u2019a i raro<\/u><u> : <\/u><u>\u00ab\u00a0I roto<\/u><u> m\u0101tou i te p\u014duri !<\/u><u>\u00a0\u00bb<\/u><\/p> <p>I te hope\u2019a o te t\u0101rena t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b i te matahiti 1996 ra, ua \u2019ore te parau o te p\u016b fa\u2019ehau n\u014d Hao. \u2019Aita e faufa\u2019a ia vai fa\u2019ehau fa\u2019ahou mai te nu\u2019u far\u0101ni, fa\u2019aoti iho ra \u2019ona e \u2019\u014dpani i te p\u016b. I te tu\u2019ura\u2019ahia [te p\u016b] i raro i te hope\u2019a matahiti 1990 ra, ua fa\u2019aru\u2019e te nu\u2019u e 532 tane pehu fa\u2019ehau n\u0101 te roto o Hao, e ua tanu i\u00a0 te mau hu\u2019a pehu fa\u2019ehau i roto i te fenua, te \u2019\u0101uri iho\u0101 r\u0101, te mau niuniu e te mau p\u0101t\u012bri pere\u2019o\u2019o (ANDRA 2017). I te matahiti 2009 ra, ua fa\u2019anaho te (DID) Fa\u2019aterera\u2019a o te Patura\u2019a fare n\u014d te P\u0101ruru a te mau P\u016bai nu\u2019u fa\u2019ehau far\u0101ni, i te t\u0101pura ha\u2019amaita\u2019ira\u2019a i Hao m\u0101 t\u0113 v\u0101v\u0101hi i te mau patura\u2019a fa\u2019ehau i toe mai, e t\u0113 t\u0101m\u0101 i te mau \u0101rea vi\u2019ivi\u2019ihia n\u0101 roto i te mau vi\u2019ivi\u2019i pehu fa\u2019ehau tanuhia, te mau m\u014dr\u012b iho\u0101 ra, te <em>bisph\u00e9nyle polychlor\u00e9 <\/em>(PCB) e te mau \u2019\u0101uri teiaha [footnote] Ua rapa\u2019auhia te mau repo vi\u2019ivi\u2019i i roto i te tahi \u2019\u0101po\u2019o e 4 m\u0113tera i te hohonu ia au i te \u2019\u014dpuara\u2019a arata\u2019i o te t\u0101pura ha\u2019amaita\u2019ira\u2019a, t\u0101po\u2019ihia i te tahi vauvau e tei ha\u2019aporihia i te p\u0101t\u0113ria t\u0113 t\u016bpohe i te mau vi\u2019ivi\u2019i. \u2019Aita te t\u0101pura o te ha\u2019api\u2019i-fa\u2019ahou-ra\u2019a i oti i te hopera\u2019a o t\u0101\u2019u \u2019\u014dpuara\u2019a tuat\u0101papa taote (m\u0101ti 2023). [\/footnote]. E hau atu \u0101, t\u0113 vai noa mai ra te tahi f\u0101ito ta\u2019a-\u2019ore-hia n\u014d te purutoni\u016bmu ta\u2019ero-\u2019\u0101t\u014dm\u012b i raro a\u2019e i te ho\u2019\u0113 tahua t\u012bm\u0101 i ni\u2019a i te p\u016b tahito o te \u2019aina-vi\u2019ivi\u2019i i-ra\u2019a i piha\u2019i iho i te taura\u2019a manureva fa\u2019ehau [footnote] Tei roto o Hao i te tahi \u0101rea mata\u2019i rorofa\u2019i. E ti\u2019a roa i te tahi fifi reva e v\u0101v\u0101hi i te patu, mani\u2019i atu ai i te purutoni\u016bmu\u00a0 i ha\u2019aputuhia, i roto i te moana penei a\u2019e ua mani\u2019i \u2019\u0113na i roto i te to\u2019a (CRIIRAD 2006). Teie nei r\u0101, ia au i te mau tuat\u0101papara\u2019a a te P\u016b P\u0101rurura\u2019a \u2019e P\u016bora \u2019\u0100t\u014dm\u012b (IRSN), \u2019aita e toetoe\u2019a fifi roa i Hao : \u2019aita te mau t\u014dpata i f\u0101itohia i hau atu i t\u0113 f\u0101ri\u2019ihia e te haufenua Far\u0101ni (IRSN 2015 : 38f).\u00a0[\/footnote]. I te roara\u2019a o te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b, ua patu te nu\u2019u far\u0101ni i te tahi tahua t\u012bm\u0101 i ni\u2019a i te fenua i vi\u2019ivi\u2019ihia n\u014d t\u0113 t\u0101mata e t\u0101pe\u2019ape\u2019a i te ha\u2019avi\u2019ivi\u2019i.<\/p> <p>Ua fa\u2019atupu te t\u0101pirira\u2019ahia te p\u016b fa\u2019ehau i te hope-t\u0101\u2019ue-ra\u2019a n\u014d te \u2019anotau o te p\u0101\u2019inara\u2019a faurava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a \u2019ona e \u2019ihin\u016bna\u2019a i Hao, e i te \u2019\u014dmuara\u2019a o te tau fifi : topatari iho nei te fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a o te fenua, varavara iho nei te rave-\u2019ohipa, \u2019\u014dpae-ti\u2019a-hia iho nei te tapi\u2019ona.<\/p> <p>N\u014d te 20 rahira\u2019a ta\u2019ata hau atu i te 35 matahiti, o tei paraparau mai ia \u2019u, e tei ora mai te taime fa\u2019arevara\u2019a o te CEP, e revara\u2019a mana\u2019o-\u2019ore-roa-hia teie. [I te fa\u2019ati\u2019ara\u2019a a] Jacques, o tei \u2019ohipa na \u2019ei t\u0101maumau uira n\u0101 te CEP, ua rave pinepine \u2019oia i te t\u0101ipe n\u014d te p\u014duri uri pa\u2019o n\u014d te tuat\u0101ta\u2019u i te huru orara\u2019ahia e te huira\u2019atira i te taime p\u0101p\u016b n\u014d te revara\u2019a fa\u2019eahau i te matahiti 2000 ra. T\u0113 ha\u2019amana\u2019o ra \u2019oia i te mahana a reva ai te CEP, e au ra \u0113, e ta\u2019ata tei t\u016bpohe i te m\u014dr\u012b i Hao :<\/p> <p>\u00a0<\/p> <p><em>\u00ab\u00a0I t<\/em><em>e revara\u2019a te CEP, tei roto m\u0101tou i te p\u014duri, \u2019oia mau<\/em><em> \u00efa <\/em><em>! Ua t\u0101p\u016b te fa\u2019ehau i te uira <\/em><em>n\u0101 mua noa a\u2019e<\/em><em> a fa\u2019aru\u2019e mai ai i te motu. E ri\u2019ari\u2019a iti rahi t\u014d \u2019u i te ho\u2019ira\u2019a atu n\u0101 te \u2019ohipa, e i <\/em><em>te h\u014d\u2019\u0113 taime<\/em><em> tupu t\u0101\u2019ue<\/em><em>, \u2019aita vau i \u2019ite fa\u2019ahou i te pur\u014dmu. <\/em><em>I vai mai na te ho\u2019\u0113 <\/em><em>black-out<\/em><em> mau<\/em><em>. <\/em><em>Ua fa\u2019aea<\/em><em> t\u0101mau<\/em><em> noa m\u0101tou i roto i te p\u014dur<\/em><em>i<\/em> <em>\u0113 a<\/em><em> po\u2019ipo\u2019i a\u2019e, <\/em><em>\u0113 a<\/em><em> po\u2019ipo\u2019i<\/em><em> fa\u2019ahou<\/em><em> atu<\/em><em> a\u2019e, e<\/em> <em>mai te<\/em><em> reira noa <\/em><em>atu, <\/em><em>n\u014d te mea \u2019aita m\u0101tou<\/em><em> [<\/em><em>te huira\u2019atira n\u014d Hao<\/em><em>]<\/em><em> i \u2019ite<\/em><em> e<\/em><em> n\u0101 hea r\u0101 <\/em><em>m\u0101 te<\/em><em> CEP<\/em><em> \u2019ore<\/em><em>.<\/em><em>\u00a0\u00bb<\/em><\/p> <p>\u00a0<\/p> <p>Ua fa\u2019atupu te revara\u2019a o te CEP e te topatari o te fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a t\u0101\u2019atihia i te ho\u2019\u0113 purutiara\u2019a huira\u2019atira, \u2019eiaha te mau fa\u2019ehau e te fei\u0101-\u2019arivihi far\u0101ni ana\u2019e, te mau Porinetia ato\u2019a r\u0101 i p\u0101rahi i Hao n\u014d t\u0113 rave i te \u2019ohipa n\u0101 te CEP. I te matahiti 1996 ra, 1412 rahira\u2019a ta\u2019ata o tei noho na i Hao, \u2019\u0101mui mai ai te f\u0101ito piri i te 3000 fa\u2019ehau e fei\u0101-\u2019aravihi ha\u2019ap\u016bhapahia i te p\u016b fa\u2019ehau. F\u0101tata \u0113 1\/3 o te huira\u2019atira o tei reva i te matahiti 2012 ra. Mai reira mai, ua vaivai noa te huira\u2019atira i ni\u2019a i te f\u0101ito tauatini ta\u2019ata (Morschel 2013\u00a0: 64). Ua \u2019\u014dpanihia te mau fare toa, fare t\u0101m\u0101\u2019ara\u2019a e fare inura\u2019a, n\u014d te t\u014dvarava o te hoani. Ua taui mar\u016b noa te \u0101rea e fa\u2019a\u2019ati ra ia \u2019Otepa \u2019ei \u2019oire t\u016bp\u0101pa\u2019u. Noa atu \u00efa \u0113 e 28 \u2019utuafare tei p\u0101rahi i roto i te mau fare fa\u2019ehau i fa\u2019aru\u2019ehia mai, ua vai [ta\u2019ata \u2019ore] noa te tahi atu mau fare a te CEP. \u2019Aita \u0101 te mau tuha\u2019a fenua i t\u0101rahuhia e te CEP, i te \u2019anotau o te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b, i \u2019\u014dperehia atu ra n\u0101 te mau hua\u2019ai fatu fenua.<\/p> <p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n<ul><li><h4>Figure 2<\/h4><a href=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/2_Conteneurs-militaires.jpg\"> <img src=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/2_Conteneurs-militaires.jpg\" title=\"2_Conteneurs militaires\" alt=\"Hoho\u2019a 2 : F\u0101ri\u2019i fa\u2019ehau i vai noa i roto i te \u2019oire n\u014d Otepa, \u2019Atopa 2021 \u00a9 Laurent Sturm\" srcset=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/2_Conteneurs-militaires.jpg 426w, https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/2_Conteneurs-militaires-300x199.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 426px) 100vw, 426px\" \/> <\/a> Hoho\u2019a 2 : F\u0101ri\u2019i fa\u2019ehau i vai noa i roto i te \u2019oire n\u014d Otepa, \u2019Atopa 2021 \u00a9 Laurent Sturm <p>Hoho\u2019a 2\u00a0: Mau vaira\u2019a tauiha\u2019a fa\u2019ehau fa\u2019aru\u2019ehia i roto i te \u2019oire n\u014d \u2019Otepa, \u2019Atopa 2021 \u00a9 Laurent Sturm<\/p><\/li><\/ul>\n<a href=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/2_Conteneurs-militaires.jpg\"> <img src=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/2_Conteneurs-militaires.jpg\" title=\"2_Conteneurs militaires\" alt=\"Hoho\u2019a 2 : F\u0101ri\u2019i fa\u2019ehau i vai noa i roto i te \u2019oire n\u014d Otepa, \u2019Atopa 2021 \u00a9 Laurent Sturm\" srcset=\"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/2_Conteneurs-militaires.jpg 426w, https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/2_Conteneurs-militaires-300x199.jpg 300w\" sizes=\"(max-width: 426px) 100vw, 426px\" \/> <\/a> Hoho\u2019a 2 : F\u0101ri\u2019i fa\u2019ehau i vai noa i roto i te \u2019oire n\u014d Otepa, \u2019Atopa 2021 \u00a9 Laurent Sturm\n<p>Hoho\u2019a 2\u00a0: Mau vaira\u2019a tauiha\u2019a fa\u2019ehau fa\u2019aru\u2019ehia i roto i te \u2019oire n\u014d \u2019Otepa, \u2019Atopa 2021 \u00a9 Laurent Sturm<\/p>\n[sidebar_references]\n<p>[section_separator title=\"Page 4\"]<\/p> <p>I te hope\u2019a o te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b far\u0101ni, ua \u2019ere o Hao i te p\u016b fa\u2019ehau \u2019\u0101t\u014dm\u012b a te t\u0101rena CEP, e t\u0101na p\u016b t\u014dtiare e fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a n\u0101 te Fenua. E hau atu \u0101, te hope\u2019a o te \u2019anotau CEP, ua r\u016b te reira i te ho\u2019\u0113 ha\u2019aferuri-fa\u2019ahou-ra\u2019a i te iho \u2019\u0101mui o te huira\u2019atira n\u014d Hao, [iho] o tei t\u0101\u2019atihia i te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b e i n\u0101 30 matahiti n\u014d te vaira\u2019a mai o te fa\u2019ehau. Te hope\u2019a o te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b, ua taui \u00efa i te t\u016b\u2019atira\u2019a o Hao e te CEP e i te toe\u2019a o te ta\u2019amotu. Ua vai t\u0101mau mai o Hao \u2019ei fenua f\u0101ri\u2019i n\u0101 Tuamotu m\u0101 : te fare ha\u2019api\u2019ira\u2019a tuarua e te fare f\u0113ti\u2019i \u2019oire (MFR) fa\u2019aauhia e te fa\u2019aterera\u2019a-hau no te Fa\u2019a\u2019\u0101pu, ua t\u0101mau \u0101 i te f\u0101ri\u2019i i te auh\u0101nere tamari\u2019i n\u014d n\u0101 au\u2019ahuru motu n\u014d Tuamotu. E hau atu \u0101, t\u0113 fa\u2019a\u2019ohipa-t\u0101mau-hia nei \u0101 te taura\u2019a manureva o Hao, o tei fa\u2019at\u016b\u2019ati i t\u014d Tuamotu m\u0101 i te ta\u2019afenua porinetia, \u2019ei hi\u2019ora\u2019a \u2019\u0101mui, e \u2019oia ato\u2019a i te fenua tumu n\u014d Tahiti. I nau\u2019anei, ua vaivai mai o Hau \u2019ei p\u016b n\u0101 roto i te mau patura\u2019a tahito a te CEP. A ti\u2019a noa mai ai teie fa\u2019anahora\u2019a patu, \u2019aita fa\u2019ahou te mau rave-\u2019ohipa, te huru \u00ab\u00a0Club Med\u00a0\u00bb, te mau v\u0101hi auhia n\u014d te fa\u2019a\u2019ana\u2019anatae (fare inura\u2019a, t\u012bn\u0113m\u0101 n\u0101 te m\u0101hora, bowling, \u2019iri t\u0101\u2019ie, etv.).<\/p> <p>\u00a0<\/p> <p><u>Te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b <\/u>[footnote] Te mihi e fa\u2019ahitihia ra i Hao, e mihi porinetia t\u0113 parauhia ra n\u0101 roto i te reo \u2019aihu\u2019ar\u0101au. I fa\u2019a\u2019ohipa na te mau porinetia i te mau ta\u2019o far\u0101ni n\u014d te parau i t\u014d r\u0101tou mihi e n\u014d te n\u012bno\u2019a i t\u014d r\u0101tou huru porinetia i te hina\u2019aro i te tau CEP. E tahi mau ta\u2019o pa\u2019umotu noa o t\u0101 \u2019u i \u2019ite (Pupu \u2019ihireo n\u014d Tuamotu) i te mea ra \u0113 ua p\u0101p\u016b i n\u0101 143 rahira\u2019a ta\u2019ata o t\u0101 \u2019u i t\u0101u\u2019aparau na i Hao, i te parau far\u0101ni, i \u2019ohie ai te t\u0101u\u2019aparaura\u2019a reo far\u0101ni. [\/footnote] <u><\/u><\/p> <p>\u00a0<\/p> <p>Mai te ha\u2019amaura\u2019ahia te CEP i Hao e tae roa mai i teie mahana, e rave rahi t\u0101u\u2019apapa ta\u2019afenua o tei fa\u2019atupuhia e te fa\u2019a\u2019ohipara\u2019a e te taua\u2019ira\u2019a i te mau hihi [\u2019\u0101t\u014dm\u012b] te huira\u2019atira e t\u014d r\u0101 mau tuha\u2019a fenua n\u0101 roto i te t\u0101rena t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b far\u0101ni. F\u0101tata \u0113 te t\u014dtaiete porinetia t\u0101ato\u2019a tei fa\u2019ahapa i n\u0101 30 matahiti t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b far\u0101ni (Saura 2015).<\/p> <p>E \u2019inaha, ua t\u0101u\u2019aparau vau i e 90 ta\u2019ata hau atu n\u014d Hao o tei fa\u2019a\u2019ite mai i t\u014d r\u0101tou huru mihi i te na\u2019uamua (pass\u00e9) o te mau fa\u2019ehau \u2019\u0101t\u014dm\u012b i Hao. Noa atu \u00efa, te pae rahi o te huira\u2019atira i f\u0101rereihia e au, ua hiro\u2019aro\u2019a maori r\u0101tou i te mau \u2019\u0113f\u0113 \u2019ino o te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b i ni\u2019a i te ea o te ta\u2019ata e te arutaim\u0101reva, te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b, \u2019oia ho\u2019i te mihi i te mau matahiti t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b far\u0101ni i Patifita, ua riro mai \u00efa \u2019ei t\u012bte\u2019a faufa\u2019a roa a\u2019e o tei fa\u2019a\u2019ohipahia e t\u0101 \u2019u mau \u2019ite \u2019ei f\u0101ito \u2019eiaha i te na\u2019uamua (pass\u00e9) ana\u2019e ra, \u2019oia ato\u2019a r\u0101 te na\u2019uanei (pr\u00e9sent) e te muriatau (avenir). I roto i te t\u0101ato\u2019a o te mau tuha\u2019a t\u014dtiare, e te t\u0101ato\u2019a o te mau u\u2019i, e t\u014d tei f\u0101nahuhia i muri a\u2019e i te revara\u2019a o te CEP i te matahiti 2000 ra, t\u0113\u00a0fa\u2019arirohia nei \u0101 te \u2019anotau o te mau t\u0101matamatara\u2019a<\/p>\n[sidebar_references]\n<p>[section_separator title=\"Page 5\"]<\/p> <p>\u2019\u0101t\u014dm\u012b mai \u00ab\u00a0te tau \u2019auro\u00a0\u00bb n\u014d Hao. Ua riro te CEP \u2019ei ti\u2019a n\u014d te tauiuira\u2019a maita\u2019i n\u014d t\u0101 \u2019u mau \u2019ite natiparau : ua fa\u2019ariro \u2019ona ia Hao mai te tahi p\u016b t\u014dtiare e fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a n\u0101 te ta\u2019amotu o Tumotu n\u0101 roto i te fa\u2019a\u014dra\u2019a atu i reira i te f\u0101na\u2019o \u2019ohipa t\u0101moni, te nu\u2019ura\u2019a o te fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a, te fa\u2019atupura\u2019a i te mau patura\u2019a fare, e te tahi orara\u2019a motu pe\u2019epe\u2019e roa a\u2019e.<\/p> <p>O Mamie Blue, vahine porinetia tumu n\u014d te tahi atu motu n\u014d Tuamotu, fatu n\u014d te fare inura\u2019a tu\u2019iro\u2019o <em>Bar Mamie Blue International<\/em> i Hao i te \u2019anotau o te CEP, teie e fa\u2019ati\u2019a nei m\u0101 te \u2019oa\u2019oa i te mau mahana hanahana e ora-\u2019\u0101mui-ra\u2019a re\u2019are\u2019a\u00a0:<\/p> <p>\u00a0<\/p> <p><em>\u00ab\u00a0<\/em><em>\u2019Oia mau, <\/em><em>i riro na \u2019ei<\/em><em> tau <\/em><em>\u2019auro\u00a0!<\/em><em> I mua ra, e mea h\u0101viti mau ! E \u2019\u0101rearea noa m\u0101tou i te mau mahana ato\u2019a.<\/em><em> [...]<\/em><em> Haere ato\u2019a mai te mau fa\u2019ehau ia m\u0101tou nei e \u2019\u0101rearea ai. E haere r\u0101tou i te <\/em>fare toa Am\u00e9lie <em>e ti\u2019i i te h\u016bh\u0101 moa, te pia n\u0101 m\u0101tou. E<\/em> <em>tunu-pa\u2019a-ra\u2019a ! <\/em><em>E tau \u2019auro\u00a0!<\/em><em> O te tau re\u2019are\u2019a\u00a0<\/em><em>!<\/em><em> [...] I teie mahana, \u2019aita te ta\u2019ata e \u2019oa\u2019oa nei. Ha\u2019apa\u2019o noa iho \u0101 \u2019oe ia \u2019oe iho. [...]\u00a0 Te tau <\/em><em>\u2019auro<\/em><em> r\u0101, e parau atu vau ia \u2019<\/em><em>o<\/em><em>e\u2026 \u2019\u0101u\u0113 ho\u2019i \u0113 ! E mea m\u0101na\u2019ona\u2019o [T\u0113 mihi nei au] !<\/em><\/p> <p>\u00a0<\/p> <p>O Poko, ta\u2019ata noho i Hao, te hope atu ra i te 30 matahiti, e ora ra i te \u0101rea fa\u2019ehau tahito, t\u0113 ha\u2019amana\u2019o ra \u2019ona i te mau matahiti hope\u2019a o te CEP : \u00ab\u00a0E mea au maita\u2019i te orara\u2019a i Hao nei. Purapura noa te f\u0113ti\u2019a i roto i te mata \u2013 e mea \u2019ana\u2019ana ana\u2019e e te nehenehe, e e mea t\u0101moni \u2019ore te mau mea ato\u2019a !\u00a0\u00bb N\u014d Poko e t\u0101na vahine ra ia Herenui, \u2019aita o P\u0101p\u0101 Noera i haere mai n\u0101 ni\u2019a i t\u014dna faura\u2019o fa\u2019ahe\u2019e t\u0101verehia e te mau ria. \u00ab I \u2019\u014d nei, e tae mai o P\u0101p\u0101 Noera n\u0101 ni\u2019a i te manureva-tautau. E manureva-tautau CEP mau ho\u2019i\u00a0!\u00a0\u00bb I ni\u2019a ia Moruroa e Fangataufa, i t\u0101ora na te CEP i te mau paura \u2019\u0101t\u014dm\u012b. I ni\u2019a ia Hao, t\u0113 ha\u2019amana\u2019o ra o Poko, Herenui, e e rave rahi atu \u0101 ta\u2019ata i te CEP mai te tahi fatu \u2019ohipa \u2019\u0101\u2019au mahora o tei fa\u2019atae mai ia P\u0101p\u0101 Noera e te mau \u014d fa\u2019atau aroha n\u0101 te manureva-tautau mai.<\/p> <p>\u2019E\u2019ere \u0113 ho\u2019\u0113\u0101 p\u016bai mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b e orahia e te t\u0101ato\u2019a i Hao. M\u0101 te maere \u2019ore, te fei\u0101 e parau maita\u2019i roa a\u2019e n\u014d te CEP, ua f\u0101na\u2019o rahi a\u2019e r\u0101tou\u00a0 i te t\u0101rena o te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b, \u2019ei hi\u2019ora\u2019a, n\u0101 roto i te tihepura\u2019ahia e\/\u2019aore r\u0101 te fa\u2019aho\u2019onara\u2019a fenua, fare, ti\u2019ara\u2019a t\u014dtiare. Te fei\u0101 f\u0101na\u2019o i te moni \u2019\u0101va\u2019e p\u0101p\u016b e \u2019aore \u00efa te fei\u0101 \u2019e\u2019ere i te porinetia o tei fa\u2019aru\u2019e ia Hao i muri a\u2019e i te revara\u2019a te CEP i te matahiti 2000 ra, \u2019aita r\u0101tou i fa\u2019a\u2019ite i te mau t\u0101pa\u2019o hohonu n\u014d te mihi i te \u2019anotau o te CEP i roto i t\u0101 m\u0101tou mau fa\u2019aoera\u2019a. Te fei\u0101 i fa\u2019ati\u2019ahia e fa\u2019aea i ni\u2019a i te tahi mau t\u0101p\u016b fenua (t\u0113 ora maori nei i roto i te mau fare a te CEP) e te fei\u0101 i f\u0101na\u2019o i te \u2019ohipa i te CEP, o r\u0101tou tei mihi roa a\u2019e, \u2019ei hi\u2019ora\u2019a, [ia fa\u2019aauhia] i te fei\u0101 i t\u0101mau i te tautai e te p\u016bh\u0101 i te \u2019anotau o te CEP.<\/p> <p>E \u2019inaha, te pae rahi o te huira\u2019atira n\u014d Hao i paraparau mai ia \u2019u, t\u0113 f\u0101ito ra r\u0101tou i te \u2019anotau CEP \u2019ei \u00ab\u00a0fa\u2019ahiahia a\u2019e i t\u014d teie mahana\u00a0\u00bb. Te tumu, o te mara\u2019ara\u2019a te f\u0101tio \u2019ohipa-\u2019ore i Hao mai te taime revara\u2019a atu te CEP. E hau atu \u0101, ua \u2019\u0101no\u2019i haere te \u2019\u0101muitahira\u2019a i na\u2019uanei\u00a0: te rahira\u2019a o te mau ta\u2019ata n\u014d te tahi atu \u00efa mau motu porinetia e \u2019aore r\u0101 n\u014d te haumetua Far\u0101ni mai o tei p\u0101rahi i Hao n\u014d te t\u0101rena a te CEP. E 2\/3 o te mau ta\u2019ata fenua o t\u0101 \u2019u i paraparau, n\u014d r\u0101pae mai, t\u0113 \u2019ite nei r\u0101 ia r\u0101tou \u2019ei ta\u2019ata tumu. Teie huira\u2019atira \u2019ei reira te fei\u0101 \u2019e\u2019\u0113 e \u2019ite ai ia r\u0101tou \u2019ei ta\u2019ata tumu, e [t\u0101pa\u2019o \u00efa] n\u014d te ho\u2019\u0113 \u2019\u0113f\u0113 CEP.<\/p> <p>Te \u2019itera\u2019a i te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b, te hina\u2019aro i te iho \u2019\u0101muitahi honohia i te \u2019\u0101t\u014dm\u012b e te hotu o te fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a, t\u0113 fa\u2019a\u2019ite-ta\u2019a\u2019\u0113-hia ra te reira e te mau pupu ta\u2019ata ta\u2019a\u2019\u0113, n\u014d t\u014d ratou \u00efa ti\u2019ara\u2019a i roto i te t\u014dtaiete n\u014d Hao e te tua\u2019\u0101\u2019ai \u2019\u0101t\u014dm\u012b. E fa\u2019a\u2019ite mai te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b ia na n\u0101 roto i te ha\u2019afaufa\u2019ara\u2019a e te ha\u2019apararera\u2019a o te mau ha\u2019amana\u2019ora\u2019a \u2019oa\u2019oa, te fa\u2019aeara\u2019a i te mau fare tahito o te fa\u2019ehau, te putura\u2019a, te aupurura\u2019a e te fa\u2019a\u2019ite\u2019itera\u2019a i te mau tauiha\u2019a n\u014d te \u2019anotau CEP, e tae noa atu i te mau hoho\u2019a-h\u0101pono tahito n\u014d te CEP-Hao, te mau \u2019ahu fa\u2019ehau e te mau tauiha\u2019a fare i \u2019ohihia mai roto mai i te mau fare fa\u2019aru\u2019ehia.<\/p> <p>E ti\u2019a ia t\u0101pa\u2019ohia \u0113 e fa\u2019ahiro\u2019a te mihi i te ha\u2019amana\u2019o e te ha\u2019amo\u2019e i te na\u2019uamua. E fa\u2019ahiro\u2019a ato\u2019a \u2019ona i te ti\u2019ara\u2019a puahema o te tahi \u2019\u0101muitahira\u2019a i na\u2019uanei. \u2019E\u2019ita ato\u2019a e ti\u2019a ia \u2019\u0101papahia te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b i Hao \u2019ei t\u016b\u2019atira\u2019a h\u0101noa i te ti\u2019ara\u2019a far\u0101ni e p\u0101to\u2019i-rahi-hia, o tei parau \u0113 e mea \u00ab\u00a0m\u0101\u00a0\u00bb te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b, e \u2019aita te mau hihi ta\u2019ero-\u2019\u0101t\u014dm\u012b i tae i Hao. T\u0113 mana\u2019o nei au \u0113 e fa\u2019a\u2019\u016b\u2019anahia teie parau e te mau ta\u2019ata tumu iho o tei fa\u2019ahaere i t\u0101 r\u0101tou iho mau<\/p>\n[sidebar_references]\n<p>[section_separator title=\"Page 6\"]<\/p> <p>fa\u2019ati\u2019aparau-p\u0101to\u2019i m\u0101 t\u0113 fa\u2019atupu i te fa\u2019ati\u2019aparau rahi porinetia n\u014d Hao \u2019ei motu \u00ab mo\u2019ehia \u00bb, \u00ab ha\u2019avi\u2019ivi\u2019ihia \u00bb, e \u2019aore r\u0101 ho\u2019i \u00ab ta\u2019ero-\u2019\u0101t\u014dm\u012b-hia \u00bb\u00a0[footnote] Hou a\u2019e t\u014d \u2019u tere matamua i Hao i te matahiti 2019 ra, ua fa\u2019aarahia mai au i Tahiti (p\u016b a te fa\u2019aterera\u2019a porinetia e vai i te \u2019oire-p\u016b n\u014d Papeete, e te rahira\u2019a o te t\u014dtaiete porinetia, e 70%, ter\u0101 e ora ra i reira i teie nei) e te fei\u0101 mana o te Hau far\u0101ni e t\u014d te Haufenua ato\u2019a e te mau fa\u2019anahora\u2019a e p\u0101to\u2019i ra i te paura \u2019\u0101t\u014dm\u012b, \u2019eiaha noa te vi\u2019ivi\u2019i e vai ra i \u2019\u014d, i te mea ato\u2019a r\u0101 , \u00ab\u00a0<em>\u2019aore e \u2019ohipa ri\u2019i a\u2019e i \u2019\u014d<\/em>\u00a0\u00bb. Ua n\u012bno\u2019a mai te tahi mau porinetia ia Hao mai te ho\u2019\u0113 <em>motu vi\u2019ivi\u2019i, <\/em>n\u014d te vi\u2019ivi\u2019i a te nu\u2019u fa\u2019ehau, \u2019aore r\u0101 mai te ho\u2019\u0113 <em>motu i ngarohia [mo\u2019ehia], <\/em>tei ti\u2019a mai i te ti\u2019ara\u2018a faufa\u2019a roa i roto i te t\u0101pura t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b far\u0101ni, e ua hope ho\u2019i te reira. [\/footnote]. \u00ab\u00a0Mo\u2019ehia\u00a0\u00bb e \u2019aore \u00efa \u00ab\u00a0ta\u2019ero-\u2019\u0101t\u014dm\u012b-hia\u00a0\u00bb, \u2019e\u2019ere te reira i te huru hi\u2019ora\u2019a e hina\u2019arohia e te huira\u2019atira n\u014d Hao i na\u2019uanei, e \u2019aita ato\u2019a r\u0101tou e hina\u2019aro ra ia ha\u2019amana\u2019o-fa\u2019ahou-hia t\u014dna \u00ab\u00a0tau \u2019auro\u00a0\u00bb e te t\u014dtaiete porinetia. Teie mau fa\u2019ati\u2019ara\u2019a n\u014d r\u0101pae mai n\u014d te na\u2019uamua e te na\u2019uanei o Hao, t\u0113 t\u016bra\u2019i ra i te huira\u2019atira ia t\u012btau i t\u014d r\u0101tou ti\u2019ara\u2019a m\u0101 t\u0113 ani i te Hau Far\u0101ni ia fa\u2019ahope i t\u0101 r\u0101tou t\u0101pura ha\u2019amaita\u2019ira\u2019a, ti\u2019a-\u2019ahopa-\u2019\u0101mui i te hoho\u2019a \u2019ino o te motu \u00ab\u00a0ha\u2019avi\u2019ivi\u2019ihia\u00a0\u00bb, e m\u0101 t\u0113 fatu i te ho\u2019\u0113 fa\u2019ati\u2019ara\u2019a-p\u0101toi\u2019, \u2019oia ho\u2019i t\u0101 r\u0101tou iho fa\u2019ati\u2019ara\u2019a n\u014d t\u014d r\u0101tou motu\u00a0; te ho\u2019\u0113 fa\u2019ati\u2019ara\u2019a turuhia e t\u014d r\u0101tou mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b.<\/p> <p>Ia tuat\u0101papa-ana\u2019e-hia e mea n\u0101 hea te mau hi\u2019ora\u2019a a t\u014d te fenua i te pa\u2019epa\u2019era\u2019ahia e te mau fa\u2019ati\u2019ara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b a te mau ti\u2019a n\u014d rapae mai, te mihi \u2019\u0101t\u014dm\u012b i ni\u2019a ia Hao, e riro mai \u00efa \u2019ei huru\u00a0 tanotano rahi a\u2019e e te m\u0101ramarama ho\u2019i, e te iti a\u2019e ho\u2019i te hoho\u2019a t\u016b\u2019inohia e fa\u2019anaho-ho\u2019\u0113-hia o te ho\u2019\u0113 tuha\u2019a \u2019aihu\u2019ar\u0101\u2019au n\u014d te tua\u2019\u0101\u2019ai o Porinetia far\u0101ni.<\/p> <p>\u00a0<\/p> <p><u>Te ho\u2019ira\u2019a o te fa\u2019ehau i Hao<\/u><\/p> <p>\u2019Aita te mihi i te \u2019anotau CEP e t\u016brama nei i te na\u2019uanei ana\u2019e, \u2019oia ato\u2019a r\u0101 i te mau h\u014dp\u0101 (espoir), e te mau mata\u2019u o te huira\u2019atira n\u014d Hao n\u014d te mau \u2019\u014dpuara\u2019a fa\u2019ahotura\u2019a na\u2019uamuri (futur) o te motu, e tae noa atu i te \u2019\u014dpuara\u2019a t\u012bn\u012bt\u014d n\u014d te fa\u2019a\u2019amura\u2019a i\u2019a [f\u0101ito] 300 miri\u014dni t\u0101r\u0101 [marite], e te ho\u2019ira\u2019a te RSMA <em>(R\u00e9giment des Services Militaires Adapt\u00e9s fran\u00e7ais) <\/em>i Hao. I te \u2019\u0101va\u2019e tiurai n\u014d te matahiti 2021 ra, ua fa\u2019aara huira\u2019atira te peretiteni Emmanuel Macron \u0113, i t\u014dna tere mana i Tahiti, e ho\u2019i atu te RSMA i Hao i te matahiti i muri a\u2019e. Ua mau \u2019\u0113na teie \u2019\u0101ma\u2019a fa\u2019ehau i Hao mai te matahiti 1993 e 2010 [footnote] Ua fa\u2019aru\u2019e te RSMA ia Hao i te matahiti 2010 ra n\u014d te iti o te mau anira\u2019a a te fei\u0101 \u2019\u0101p\u012b Pa\u2019umotu (mau ta\u2019ata e noho ra i Tuamotu). [\/footnote] atu. E ho\u2019i te RSMA i Hao n\u014d t\u0113 p\u0101turu i te fa\u2019arava\u2019ira\u2019a faufa\u2019a a te huira\u2019atira, n\u014d t\u0113 tauturu ia na i t\u0113 fa\u2019ahope i te t\u0101p\u016bra ha\u2019amaita\u2019ira\u2019a, e n\u014d t\u0113 rave i te tahi fa\u2019aineinera\u2019a t\u014dro\u2019a n\u014d te fei\u0101 \u2019\u0101p\u012b n\u014d Hao e n\u014d te tahi atu mau motu Tuamotu. Ua fa\u2019aara ato\u2019a o Emmanuel Macron i te mau \u2019\u014dpuara\u2019a natihau \u2013 e fa\u2019ahiti atu vau ia Emmanuel Macron\u00a0 \u2013 \u00ab\u00a0r\u0113hiti\u00a0\u00bb (aventureux), mai te \u2019\u014dpuara\u2019a t\u012bn\u012bt\u014d fa\u2019a\u2019amura\u2019a i\u2019a, e ua t\u016bra\u2019i i te mau tapi\u2019ona \u2019e\u2019\u0113 ia fa\u2019aea i rapae\u2019au ia Porinetia far\u0101ni, n\u014d te mea\u00a0: \u00ab\u00a0I \u2019\u014d nei, o Far\u0101ni \u00efa ! I \u2019\u014d nei, o Porinetia far\u0101ni \u00efa\u00a0!\u00a0\u00bb (Macron 2021).<\/p> <p>I Hao, ua fa\u2019arahi te \u2019orero a Emmanuel Macron i te hara\u2019o\u2019o o te mau reo p\u0101to\u2019i o tei ti\u2019a mai n\u014d te p\u0101to\u2019i i te \u2019\u014dpuara\u2019a fa\u2019a\u2019amura\u2019a i\u2019a. E hau atu \u0101, te rahira\u2019a o n\u0101 30-40 ta\u2019ata o t\u0101 \u2019u i paraparau atu, i te matahiti 2021 ra, o tei f\u0101ri\u2019i i te \u2019\u014dpuara\u2019a t\u012bn\u012bt\u014d fa\u2019a\u2019amura\u2019a i\u2019a, i te taime n\u014d t\u014d \u2019u\u00a0noho-matamua-ra\u2019a i Hao i te matahiti 2019 ra, ua ha\u2019ap\u0101p\u016b r\u0101tou i teie nei \u0113, e mea au a\u2019e n\u0101 r\u0101tou e turu i te \u2019\u014dpuara\u2019a RSMA n\u014d te iti o t\u014dna \u2019\u0113f\u0113 n\u0101 te moana, e n\u014d te mea iho\u0101 r\u0101 \u0113 te RSMA, m\u0101 t\u0113 tauvere i te \u2019\u014dpuara\u2019a fa\u2019a\u2019amura\u2019a i\u2019a, e \u2019\u014dpuara\u2019a far\u0101ni.<\/p> <p>Piri i te 26 matahiti i muri a\u2019e i te hope\u2019a o te mau t\u0101matamatara\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b i Patifita \u2019Apato\u2019a, ua ti\u2019a paehiti o Hao n\u0101 Porinetia far\u0101ni, m\u0101 t\u0113 vai \u2019\u014dtamuhia i roto i te mau t\u016b\u2019atira\u2019a hui\u2019emepera a Far\u0101ni r\u0101ua T\u0101ina (Chine). Teie nei r\u0101, t\u0113 hina\u2019aro nei t\u014d te motu e taui i t\u014dna aro\u0101ra\u2019a \u2019\u0101t\u014dm\u012b(-muri) m\u0101 t\u0113 ha\u2019afatu fa\u2019ahou i te fa\u2019aterera\u2019a m\u0101 t\u0113 fa\u2019aitoito i te mau fa\u2019ehau far\u0101ni ia t\u0101m\u0101 i t\u014d r\u0101tou mau tuha\u2019a fenua vi\u2019ivi\u2019ihia e te mau \u2019\u0101uri teiaha, e m\u0101 t\u0113 onoono \u0113 e tano roa te \u2019\u014dpuara\u2019a t\u012bn\u012bt\u014d fa\u2019a\u2019amura\u2019a i\u2019a i roto i t\u014d r\u0101tou tairoto mai te peu \u2019e\u2019ita \u2019ona e fa\u2019atupu mai i te mau fifi rahi \u2019ihin\u0101tura i roto i te moana.<\/p> <p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\"><\/a><\/p>\n[sidebar_references]","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/wp-json\/wp\/v2\/notice-cep\/1819","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/wp-json\/wp\/v2\/notice-cep"}],"about":[{"href":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/wp-json\/wp\/v2\/types\/notice-cep"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/wp-json\/wp\/v2\/notice-cep\/1819\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3883,"href":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/wp-json\/wp\/v2\/notice-cep\/1819\/revisions\/3883"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1802"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1819"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1819"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1819"},{"taxonomy":"autrice--auteur","embeddable":true,"href":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/wp-json\/wp\/v2\/autrice--auteur?post=1819"},{"taxonomy":"chronologie","embeddable":true,"href":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/wp-json\/wp\/v2\/chronologie?post=1819"},{"taxonomy":"institution","embeddable":true,"href":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/wp-json\/wp\/v2\/institution?post=1819"},{"taxonomy":"nom-commun","embeddable":true,"href":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/wp-json\/wp\/v2\/nom-commun?post=1819"},{"taxonomy":"nom-propre","embeddable":true,"href":"https:\/\/dictionnaire-cep.upf.pf\/tah\/wp-json\/wp\/v2\/nom-propre?post=1819"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}