Page 1
Te Mata-Ara Natihau nō te Parauti’a (CIJ), o te pū-fa’a’ohipa tumu ïa a te mau Hau ’Āmui [nō te Ao] mā te ti’ara’a rautī i te mau ’ohipa-fifi i rotopū i te mau hau [manahau-’ē]. E rave rahi te ’ohipa-fifi o tāna i rautī na o tei hono i te parau o te ’ātōmī.
Vauvaura’a ’āmui
Ua tāere te tāu’ara’a a te ha’apāpūra’a nō te ’ōpuara’a e ha’amau i te mana-ture natihau tāmau i roto i te ’ā’ai o te tōtaiete natihau, te fa’atupura’a, i roto i te fa’anahora’a o te Tōtaiete o te mau Hau (SDN), i te Mata-Ara fa’atere nō te parauti’a natihau (CPJI), mā te riro ’ei fa’a’itera’a matamua [1]. Ua mono te CIJ i te [CPJI] mā te ho’ē hina’aro ’itehia nō te pū’oira’a : ua ha’amatahia tāna ’ohipara’a (’ūma’a) i te matahiti 1946 ra mā te Papa ture tūēā i te mana-ture tahito (Papa ture i tāpirihia i te Arata’ira’a a te mau Hau ’Āmui [nō te Ao] ’ei tuha’a tumu nō te parau papa) ho’ēā mau ha’avā nō te ho’ē taime, e ’aita ’ona i fa’aea i te vai fa’atoro i te fa’a’ohipa-mana-ture a tō tei nāmua atu ia na [2]. I muri a’e i te Tama’i Rahi matamua, ua fa’ariro te mau fatupāpa’i te pāpa’i nō San Francisco i te CIJ ’ei pū-fa’aoti pūai – patuhia ’ei pū-fa’aoti tumu o te Tā’atira’a a te mau Hau ’Āmui (ONU) – e ’ei mauha’a tumu pū-fa’aoti nō te fa’anahora’a i te vaitāmau o te hau e te ārai-pāruru natihau.
Fātata e 80 matahiti i muri a’e i tōna ha’amaura’ahia, ua fāna’o te Mata-Ara nō La Haye – ’ona ana’e i roto i te mau pū-fa’aoti a te ONU ’aore e pārahira’a i te pū i New York – i te ho’ē ti’ara’a-mana ’aifāito-’ore, e au riro tōna ti’ara’a ’ei ’ape-’ore nō te tuatāpapara’a e te fa’a’ohipara’a i te ture natihau. Te hi’ora’a ’āmui o tāna pāturu i te rautī-roa-ra’a i te mau ’ohipa-fifi natihau, ua ’āno’i rā, e ’aore iti rā, ua ’āpe’e rahi ia au i te mau ’ohipa : faufa’a nō te tahi o [teie mau ’ohipa], i te pae nō te mau ’ōti’a fenua ihoā rā, ua vai tāu’apapa-roa-a’e-hia ’ona nō te tahi atu [mau ’ohipa], mai tō te parau o te ’ātōmī. Fa’anahohia [’ona] mā nā 15 ha’avā mā’itihia nō te tau-mana e te ’Āpo’ora’a rahi o te mau Hau ’Āmui e te ’Āpo’ora’a nō te pāruru-ārai, e 2 fāito mana-fa’a’ohipa ta’a-maita’i tōna. I roto i te fa’anahora’a o tōna mana-fa’a’ohipa ha’avā, e rave ’ona i te mau parau fa’aue fa’ahepo ia tītī’aifaro te mau ’ohipa-fifi i rotopū i te mau Hau ia au i te ture natihau. I roto i te fa’anahora’a fāfā, e ti’a roa ia na i tē hōro’a i te mau mana’o, noa atu ïa ē ’aore a ana e pūai fa’ahepo, o tei riro ’ei fa’atoro faufa’a i te pae nō te tuatāpapara’a i te ture natihau.
Te CIJ e te parau o te ’ātōmī
Mā tāna tauto’ora’a ’āmui, ua arata’ihia te Mata-Ara nō La Haye ia rautī i te mau huru rau o te ture natihau i rotopū i te reira te uira’a ’ātōmī i te rirora’a paha i te ho’ē o tē ha’apāira roa a’e i te mau fa’ataimera’a e te ’umeumera’a i roto i tōna ta’iara. Ua fa’ahiti teie [uira’a] i nā arata’ira’a e 3 o tei fā
Page 2
mai ’ei mau fārereira’a rātē e o tei rautīhia atu i ’ō nei mā te nu’ura’atau (chronologie). I te matahiti 1974 ra, te ti’ara’a atu i te CIJ i roto i te ’ohipa o te mau tāmatamatara’a ’ātōmī (’Auterāria pāto’i ia Farāni, Niu-Terani pāto’i ia Farāni), ’aita te reira i tāmarū i te mau ’umeumera’a i rotopū i te mau ti’a nō rātou parau. Ua fa’arahi roa atu ’ona i te reira mā tē fa’atupu ato’a i te ho’ē tauira’a i roto i te mau tū’atira’a i rotopū i te Mata-Ara e o Farāni o tei ’iriti, ’ei pāhonora’a, i te parau arata’i fa’ahepo-’ore o te mana-ture fa’ahepo [3]. I te mau matahiti 1990 ra, ua fa’atopa morare fa’ahou ā te pāhonora’a a te mau ha’avā natihau i te uira’a rahi nō te autano ia fa’a’ohipa i te mauha’a ’ātōmī, e tē anira rā ho’i Niu-Terani, mā te manuia-’ore, i te tuatāpapa-fa’ahou-ra’a i te mana fa’aue nō te matahiti 1974 ra, i muri a’e i te rave-fa’ahou-ra’a o Farāni i te mau tāmatamatara’a raro-fenua. I te hope’a, i te matahiti 2014 ra, ua fa’aoti, mā te faufa’a-’ore, te mau fenua Marshall, ’ei reira te mau tāmatamatara’a ’ātōmī marite i te tupura’a i roto i nā matahiti 1946 e 1958 atu, e horo e 9 Hau nō tō rātou ma’irira’a i te ’aina-ha’amauha’a-ra’a i roto i te fa’anahora’a o te arata’ira’a ha’avā i riro ’ei fa’aara’a nā te Mata-Ara i [tōna] ha’amana-fa’a’ophia-’ore-ra’a.
Page 3
Te ’ohipa o te mau tāmatamatara’a ’ātōmī (’Auterāria pāto’i ia Farāni ; Niu-Terani pāto’i ia Farāni)
Te mau tāmatamatara’a ’ātōmī farāni i roto ia Patifita, hau atu i tē pāturu i te hoho’a nō te ho’ē pūai ’aihu’arā’au fa’a’ōru nā te ta’afenua, ua fa’atupu te reira i tē tāha’avāra’a i te mau tū’atira’a farāni-’auterāria e niu-terani, ’aita ihoā rā ho’i i pāutuutu i taua ’anotau ra, e te arata’i-roa-ra’a i tō rātou vāhi vehera’a. I te matahiti 1973 ra, mā tē ’ite i te pāoa o te mau rāve’a ararua (diplomatique), ua tu’u nā pūai ’apato’a i tā rāua ’ohipa-fifi e o Farāni i mua i te CIJ mā tē mana’o ē e fa’autu’a te ha’avā natihau i te mau tāmatamatara’a.
Ua fa’aō ’Auterāria e Niu-Terani, i taua ’anotau ra, e 2 anira’a ta’a-maita’i pāto’i ia Paris nō te mau tāmatamatara’a ’ātōmī i ravehia nā te ’apura’i (atmosphère). Ua tāpirihia atu i teie nā [anira’a] e 2 anira’a ’ei fa’aarara’a i te mau rāve’a fa’aherehere – ’oia ho’i te fa’aotira’a nō te mau rāve’a rū – nō te fa’ataime a’e i te mau tāmatamatara’a e tae roa atu i te ha’avāra’a i te hohonura’a. Ua pāturu ’ū’ana ra nā Hau e 2 ē ua riro te mau ’ohipa a Farāni ’ei ’ofatira’a i te ture natihau, ’ofatira’a ihoā rā i tō rātou manahau-’ē fenua nā roto i te parau o te mau tōrīrī ta’ero-’ātōmī i ni’a i tō rātou fenua [4], e tē ’ofatira’a rātou i te ture o te mau Hau e tō rātou mau ta’ata ia ’ore ia taua’ihia i te mau tōrīrī ta’ero-’ātōmī [5]. Hau roa atu, ia au i tā rātou paraura’a, i te mea rā ē e ua fa’ataupupū te mau tāmatamatara’a i te ti’amā nō te fanora’a nā te tua moana [6].
’Aita ihoā rā ho’i te CIJ i tūtonu noa a’e nā te hohonura’a. Ua hōro’a ’ona nā mua e 2 pāpa’i mana (ordonnance) fa’a’itera’a i te mau rāve’a fa’aherehere mā tē ha’amauruuru i te feiā ani [7], ’aore roa ho’i te reira i ’āpe’ehia i te mau ’ēfē ’ei reira’a ihoā, ua tāmau noa ho’i o Farāni i tāna tāpura ’ātōmī e tae roa atu i te ha’apā’inara’a i te ho’ē paura ’ātōmī i te 7 nō tiurai 1974 ra i te taime a tupu ai te mau vaha-mana (plaidoirie) nō te mana-fa’a’ohipa e te aufāri’ira’a [8]. Ua fa’aho’i te mana-ture, i muri a’e, e 2 e mana fa’aue nō te hohonura’a mā tē pū’ohu ē ua ha’apaehia te mau ’ohipa-fifi i tā rātou fā [9]. Ua niu ra ’ona nō te reira i ni’a e rave rahi fa’aarara’a huira’atira e ti’a-mana farāni (e tae noa atu i te Peretiteni o te Hau Repupirita) mai reira tē fāra’a mai, i tāna hi’ora’a, te ho’ē tauto’ora’a paetahi mā tē fa’ahepo ia au i te ture i teie mau pu’era’a ia tāpe’a i teie parau fafau ’eiaha e rave fa’ahou i te mau tāmatamatara’a [10]. Ua rave maori te mau ha’avā i te ho’ē tūramara’a nō te parau nō te ’ohipa paetahi, o tei riro ’ei fa’atorora’a nō te mau aunatihau, teie nei rā, teie nā mana fa’aue e 2 mā te vāruatahi-’ore (unanimité) (e 9 reo pāto’i i te 6 nō rātou tāta’itahi), ’aita ïa i tauturu māite ia fa’ahau i te mau tū’atira’a, ’aita ato’a ho’i i fa’autu’a i te mau tāmatamatara’a ’ātōmī. Te ’eta’eta o Farāni ’eiaha e ’āmui i te aro, ua tauturu mau te reira i teie rapura’a. Ua mā’iti ho’i o Paris, i taua taime ra, i muri a’e i teie nei ’ohipa, e ’iriti i tāna parau fa’aara mā tē ’ite i te mana-ture fa’ahepo a te Mata-Ara : i te tua’irava 36§2 o te Papa ture a te CIJ, e ti’a mau ho’i i te mau Hau tau’a ia ’ite i te mana-fa’a’ohipa ’āmui o te Mata-Ara aotahi (universel), ia ’ore ana’e, tō rātou mana’o fāri’i ia tu’uhia atu tā rātou mau ’ohipa-fifi i mua i te Mata-Ara, ’e’ita ïa e ti’a ia fa’a’ite nā roto i te ho’ē parau fa’aau ta’a-maita’i e ’aore rā
Page 4
nō te ho’ē ’ohipa ta’a-’ē ia pāpū ana’e te parau o te ’ohipa-fifi. ’Aita atu ra o Farāni i ho’i fa’ahou mai noa a’e, mai reira mai, i ni’a i teie fa’aotira’a.
E ātea roa ā ho’i te hope’a o ’ohipa te mau tāmatamatara’a ’ātōmī. 10 matahiti i muri a’e, tē fā mai nei te parau o Rainbow Warrior, fa’a’āfarohia mā te pūai rahi ararua, ārai e vavao [11]. E 5 matahiti i muri roa a’e, mutu a’e nei te tau-fa’ataime (moratoire) i fa’aotihia, i te matahiti 1992 ra, e François Mitterand, mā tē fa’atupu a hiara’a atu ra ïa taime mahuta ture. Ua fa’atupu te fa’aarara’a a Jacques Chirac nō te tārena ’āpī o te mau tāmatamatara’a, o te hōpe’ara’a ïa teie, i te pāhonora’a a te mau ti’a-mana niu-terani. Ua ani [teie mau ti’a-mana], i te matahiti 1995 ra, ia hi’opo’ahia te vaira’a o tei pāto’ihia atu e te CIJ, i te mana-fa’aue nō te matahiti 1974 ra mā tē fa’atoro māramarama, ia au i tāna hi’ora’a, i te mau tāmatamatara’a ’apura’i ana’e ’eiaha rā tō te raro-fenua [12]. Ua ’ape fa’ahou ā ’ona i te tāu’aparaura’a. I te ’āva’e tiunu o taua nei ā matahiti, ua fa’ataime o Wellington e o Canberra i tō rāua fa’atū’atira’a, i te pae nō te pārurura’a, ia Paris, mā tē fa’atupu i te tahi fāito teitei nō te fifi o te mau tū’atira’a paerua e o Farāni [13]. E tia’i ïa, mai tei ’itehia, i te hopera’a o te mau tāmatamatara’a ’ei reira e matara mai te ho’ē pene ’āpī, ia ha’amanahia te Parau Papa nō tē ’ōpanira’a hope roa i te mau tāmatamatara’a (TICE) i te matahiti 1996 ra (ua fāri’i Farāni i te reira i te matahiti 1998 ra, ’aita ā rā te parau papa i fa’a’ohipahia atu ra) ia tu’uhia te CEP i raro.
Te anira’a mana’o e au i te autanora’a ia fa’a’ohipa i te mau mauha’a ’ātōmī
E fāri’i te tua’irava 96 o te Arata’ira’a a te mau Hau ’āmui i te ’Āpo’ora’a rahi e ’aore rā te tōmite ārai-pāruru ia tītau i te CIJ i te pae o te mau uira’a ture [14] . O te parau ato’a ïa, nā roto i te parau fa’ati’a a te ’Āpo’ora’a rahi, o te mau pū-fa’a’ohipa e te mau pū-arata’i ta’a-maita’i o tei ti’a ia ani i te mana’o o te Mata-Ara « i ni’a i te mau uira’a ture o tē riro i tē tupu atu i roto i te fa’anahora’a o tā rātou ’ohipara’a [15] ». ’Aita tō te mau mana’o fāfā o te CIJ e ti’ara’a fa’ahepo, teie nei rā, ’aita ato’a rātou i ’ere i te faufa’a ture. Ua ha’amauhia rātou i te ho’ē ti’ara’a-mana pāto’i-’ore-hia, e ua riro ei fa’atorora’a nō te tuatāpapara’a i te ture. E riro ato’a rātou i te fa’atauihia ’ei rāve’a faufa’a nō tē tapiparau (négocier) i te mau Hau. ’Oi hotu rahi roa a’e te fa’a’ohipara’a o te arata’ira’a fāfā nō te parau o te ’ātōmī, i hōro’a mai na rā ’ona, i te hope’ara’a, i te pāhonora’a fa’atopa morare, nō te tahi pae tumu o te – rahi-roa-ra’a – au’āmuira’a o te uira’a i tu’uhia mai, e ’oia ato’a mauā nō te ’aimārōra’a ’ū’ana o [teie] pu’eparau, e nō tōna ho’i ïa huru rave ’atā.
Te Tā’atira’a ea o te ao nei (OMS), tūra’ihia e te mau tā’atira’a Haufenua-’Ore (ONG), ’ona te matamua i fa’atae roa i tāna anira’a i te piha ha’aputura’a parau (greffe), i te 3 nō tetepa matahiti 1993 ra, nō tē uiui i te te Mata-Ara i ni’a i te autanora’a e fa’a’ohipa i te mau mauha’a ’ātōmī ia tupu te mau ’arora’a tama’i, ia au i tō rātou mau ’ēfē i ni’a i te ea e te arutaimareva. ’Aita te CIJ e tāu’a atu i teie anira’a, nō tōna mana’o ē ’e’ita teie uira’a e ō i roto i te fa’anahora’a o te ’ohipara’a a te Tā’atira’a, e nō te reira, ’e’ita ’ona e pāhono i te mau tītaura’a a te tua’irava 96 nō te Papa ture [16]. Ua fa’atae ato’a te ’Āpo’ora’a rahi iho, nō tē ārai i teie ’uputa, i te tahi atu anira’a i te 6 nō tenuare matahiti 1995 ra, nā roto i te reria ’ona i tē ui i te Mata-Ara, mā te huru ’ā’ano roa atu, i ni’a i te parau o te autanora’a o te ’avau e ’aore rā o te fa’a’ohipara’a i te mau mauha’a tama’i ’ātōmī ia au i te hi’ora’a a
Page 5
te ture natihau. I teie nei uira’a te CIJ i te pāhonora’a mā tē ha’apāpū māitiiti i roto i tōna mana’o nō te 8 nō tiurai matahiti 1996 ra, mā tē ’ite ē, ’ei ha’apotora’a, te fa’a’ohipara’a o teie mau mauha’a, ’e’ere i te mea ti’a e ’e’ere ato’a i te mea ti’a-’ore ia au i te hi’ora’a a te ture natihau e vai ra [17], e ’inaha noa atu, e fa’aō ïa mā te tauvere i te mau tua’irava 2 e 51 o te Arata’ira’a (e parau tāta’itahi nō te ’ōpanira’a i te fa’a’ohipara’a e te ta’a-’ē-ra’a o te ti’amāra’a pāruru). ’Aita ato’a te pāhonora’a i vai faufa’a-’ore noa, ua vai tu’iro’o te tahi mau tuha’a o te mau ferurira’a ture. Ua riro rā ’ona ’ei tāpa’o nō te hepohepo o te mau ha’avā. Ua fa’aoti rātou mā te vāruatahi (pāato’a) nō te ma’irira’a te parau fa’ati’a ta’a-maita’i nō te fa’a’ohipara’a i te mau mauha’a ’ātōmī, i ni’a i te fa’aturara’a tītauhia e te mau tua’irava 2 e 51 o te Arata’i e i ni’a i te tītaura’a nō tē tāmau mā te ’ā’au tura i te mau tapiparaura’a e fa’atae i te ’aina-ha’amauha’a-ra’a ’ātōmī. Teie nei rā, e mea nā roto i nā 11 reo pāto’i i nā [reo] e 3 rātou i te ’itera’a i te ma’irira’a o te ho’ē ’ōpanira’a hope, e mea nā roto i nā reo e 7 pāto’i i nā [reo] e 7 mā te reo hau o te Peretiteni rātou i tē ha’avāra’a ē « te ’avau e ’aore rā te fa’a’ohipara’a i te mau mauha’a ’ātōmī, e rito atu ïa i te tauvere i te mau rēni-arata’i o te ture natihau e ti’a ia fa’a’ohipahia i roto i te mau ’arora’a tama’i, ’oia mau ihoā rā tō te mau parau tumu e te mau rēni-arata’i o te ture natihau auta’ata » e tō te mau parau papa ta’a-’ē.
Te anira’a a te mau fenua Marshall
Te tāmatara’a hope’a i tāpa’ohia nō tē ha’apāparau i te ha’avā mā te fā e fa’autu’a i te parau o te ’ātōmī. I te 24 nō ’eperēra matahiti 2014 ra, ua fa’atae te mau fenua Marshall e mau anira’a pāto’i i nā Hau e 9 nō te ma’irira’a i tā rātou fa’ahepora’a ’aina-ha’amauha’a-ra’a e tā rātou fa’ahepora’a ia tapiparau mā te ’ā’au tura i te hope’a o te tāta’ura’a mauha’a ’ātōmī, ia au i te hi’ora’a a te ture natihau mātauhia e te tua’irava VI nō te Parau Papa ’Aina-parare (TNP) [18]. Teie nei rā, i roto i teie tāpura, te mau parira’a i te mau Hau ’Āmui [Marite], ia Farāni, ia Taina [Tīnītō], ia Rūtia, ia Korea ’apato’erau, ia ’Itera’era, rātou tāato’a i te maura’a i te mauha’a [’ātōmī], i tītau na te reira ē i hōro’ahia na te fāri’iraa a teie mau Hau ia tu’uhia atu teie huru ’ohipa-fifi i mua i te Mata-Ara. Ia arahia na e tupu tā rātou pāto’ira’a. E mea ta’a-’ē te ’ohipa i ’Initia, Pakistan e te Hauari’i-’Āmui (Royaume-Uni), e mau fenua o tei mau i te paura [’ātōmī], i fāri’i na rātou e 3 ato’a ra i te mana-ture fa’ahepo a te CIJ. I fa’aara maori na rā te [CIJ] ia na ’ei mana-fa’a’ohipa-’ore nō te ma’irira’a, ia au i tāna hi’ora’a, o te ho’ē ’ohipa-fifi e vai ra i rotopū i te mau fenua Marshall e teie mau Hau, mā tē fa’atano i te feiā ani i ni’a i te mau ta’a-’ē-ra’a ’ōmuamua i fa’ahitihia. ’Aita rā ho’i te mau fa’aotira’a mana-fa’a’ohipa-’ore i vāruatahi (e 9 ha’avā pāto’i i nā [ha’avā e] 7 nō ’Initia e Pakistan, e 8 i pāto’i, e 8 nō te Hauari’i-’Āmui).
Ua ha’afāna’o te ha’api’ira’a i te ’ite-maita’i-roa-ra’ahia a’e te tauto’ora’a i ravehia e te ta’amotu mitoronetia, te perera’a mau e vai ra i roto i te mau tauturu o tā te mau ta’ata e ’imi ra ia noa’a nā roto mai i te mau Hau-’Āmui [Marite] nō te mau fifi i fa’atupuhia e nā 67 tāmatamatara’a i ravehia i roto i nā matahiti 1946 e 1958 atu nā te mau motu o Bikini e Enewetak, mā tē fa’arirohia te fa’aaura’a nō teie parau ’ei rava’i-’ore.
