Page 1
I.Te Fare moni Indochine, ’ona ana’e te ti’a faremoni i Porinetia i te ’ōmuara’a nō te mau matahiti 1960 ra
I te ’ōmuara’a nō te mau matahiti 1960 ra, ua huehue te mau parau ha’apapa a te aveturu i te huru ’aifāito-’ore o te fāito tapiho’o porinetia honohia i te mara’ara’a o te mau poro’ira’a (faura’o pere’o’o uira e fāito taiaha, mauhaa fa’a’apu e pū-hāmani etv.) e i te itira’a o te mau hotu faufa’a nō tē hāpono (repo ma’atea, pūhā, vānira, pārau) [4]. Mai te peu ē ua riro te tāvirira’a hoho’a o te mau Révoltés de la Bounty i te hope’a matahiti 1960 ra, ’ei « fa’ahiahiara’a ta’a’ē » fa’aaura’a nō te mau tapi’onara’a faufa’a nō rāpae’au mai, ua topa rātou i te matahiti 1962 ra. Noa atu te topara’a o te mau moni-’āpī nō roto mai i te fa’arava’ira’a faufa’a nō te tapiho’o – te mau rohipāpa’i o te IIIra’a [o te] ’Ōpuara’a Tāpaematahiti (1961-1965), tē mata’u ra ïa i te he’era’a o te fāito o te orara’a nā roto i te ’ēfē ana’e o te tupu-rahi-raa ’ihinūna’a mā te tū’ati i te ho’ē topara’a nō te oho fa’a’apu – te aveturu o te ho’ē ïa « pū fifi ’ore »[5] o tei fa’a’ohipa i te mau punavai (ressource) (’oia mau ho’i e 3 405 ’āfata-hōani mā tē ’āmui hau atu i te 645 mirioni Farāne CFP o te mau moni-vaiiho i te 31 nō titema matahiti 1962 ra) nō tē fa’atupu i te mau ha’apu’era’a (placement) ’ei farāne (51,3%) mā tē tapi’ona i roto i te fa’arava’ira’a faufa’a porinetia (26,3%), ’oia mau ho’i te mau fa’anahora’a [patura’a], te fāri’ira’a rātere e te
Page 2
faufa’a-mana’a-’ore (immobilier), ia au maita’i i te tauto’ora’a i ravehia e Jean Maxime-Robert, fa’atere rahi nō te fare moni, ia fa’aauhia ia Jean Cédile, fa’atere nō te piha-ha’a a te fa’atere-hau nō te Ara-Moana ra o Bernard Cornut-Gentille, nō tē fa’atupu i te mau tapi’onara’a ’ei turu i te fa’a-tau’āpī-raa e te fa’ahotura’a o te Fenua e maoro noa atu ā ’ona i te maura’a atu i te pēa nō tē nei’a.
E fa’aitoito ’ona ’ei hi’ora’a i te Taiete o te mau utara’a māreva natihau (TAI), ’ona ho’i te ho’ē fatu-moni-ha’a rahi, ia fa’atupu i te mau tū’atira’a nā te reva faufa’a nō te mahutara’a rātere o te ta’amotu. Mā tē tū’ati i te Société d’équipement de Tahiti et des îles (SETIL), e hōro’a ’ona i te mau moni-tārahu e aore ïa te mau fa’a’ohiera’a nā te mau taiete nō te ’ohipa huira’atira e rave ’āmui i te patura’a o te taura’a manureva nō Tahiti Fa’a’a fa’ata’ahia nō tē fa’a’ohipa i te vauvau porinetia mā te mau tū’atira’a natihau e nō te pāruru i te manahau’ē farāni i mua i te mau fifi nō te « ha’amaritera’a » [6]. E rave ’āmui ’ona mā te moni i te patura’a e aore ïa i te fa’ararahira’a i te mau hōtera e fāri’i ra i te ho’ē nūmera tupu-rahi o te mau rātere. Ia au i te mau nūmerara’a a te Pū Fāri’ira’a Rātere, te nūmera rātere i tomo mai i Porinetia nā te manureva e te pahī, ua nu’u ïa mai te [rahira’a] 1 472 i te matahiti 1959 ra e tae atu i te 10 406 i te matahiti 1962 ra, tei raro a’e rā teie mau tai’o i te mau ’ōpuara’a, nō te mau tumu e rave rahi. Ua ha’aparuparau te mau hōtera i te mau pū teretere mā te fa’a’ohipa i te mau ho’o i ni’a a’e i tā te mau fāri’ira’a rātere ’ona e mā te fa’ahepo i te mau moni-fa’aau teitei roa ; te fifi terera’a faufa’a moni nō te ’āva’e mē matahiti 1962 ra i New York, ua fa’atupu te reira i te ma’irira’a o vētahi mau rātere marite o tei hau atu i te 60% o te tāato’a ; ’aore re’a e mau fa’anahora’a rātere tāpiri (huira’a pōpō, tahatai huira’atira, ’e’atoro nō te haere ’avae e aore ïa nā ni’a i te pua’ahorofenua, vāhi inura’a tī e fare tāmā’ara’a) ; ua tā’ōti’a te fa’aterera’a-hau marite i te nūmera manureva e nā Sydney mai ’ei Tahiti e ti’a ia tau atu ai i te mau Hau-’Āmui [Marite] ; ’aore e hōtera e tano nō tē fāri’i i nā 120 horopātete o te ho’ē « manuho’a » (jet) mā tē rere ra i te ho’ē « tere fa’anahohia ». I te mea e e mea iti i Porinetia te nūmera pū e tano e fāri’i i te mau rātere, ua fa’anaho te ’āpo’ora’a piha-fa’atere a te Pū fāri’ira’a rātere i te ho’ē ’ōpuara’a tāpaematahiti nō te ’ohipa-patura’a ia au i te fāito-moni 85 mirioni FCPF (17 mirioni i te matahiti ho’ē) ’aufauhia e te ’Āpo’ora’a rahi fenua mā te tauturu a te mau moni-pu’e nō te Tuha’a fenua a te FIDES. Teie nei rā, « nā roto i te ho’ē ’ere nō te mau moni-papa farāni », « te poritita a te fa’aterera’a-hau i te pae nō te tāpi’onara’a, i te mea ra ē ’aita ’ona e fa’atura maita’i ra i te mana’o tumu nō te 51% (moni-’āpī farāni) e 49% (moni-’āpī ’e’ē). I roto i te fā ’eiaha e fa’atāere i te fa’ahotura’a
Page 3
fa’arava’ira’a faufa’a nō Porinetia farāni, mai te mea ra ē te hina’aro, mā te ’ore te ho’ē a’e rēni arata’i i ha’amauhia, o tē fāri’ira’a ïa i te ho’ē tāhānerera’a teitei roa a’e nō te mau moni-’āpī ’e’ē mā te ti’aturi ē, nō te tahi roara’a taime, e ti’a i te mau moni-papa farāni ia tāpe’a i te pūai nō tē rave i te ho’ē tuha-’āmui » [7].
Figure 1

Tāipe 1. Aveturu nō te Fare moni Indochine, Pape’ete, ’ōmuara’a nō te mau matahiti 1960 ra. Puna : putua ta’a’ē.
Page 4
’Ārea’ i te mātete faufa’a-mana’a-’ore, ’ēna ’ona i tē ta’a’ēra’a i te mau matahiti 1961-1962, ’oia ho’i hou a’e i te taera’a mai o te CEP, nā roto i te ’ere o te mau fenua ti’ara’a maita’i, nā roto i te mau ho’o teitei e nā roto i te ’ere o te moni e vai ra io te rahira’a o te mau fatunoa’a. Nō tē ha’afaufa’a i tō rātou mau fenua, e tītauhia i te feiā-’ōpua o te mau nohora’a, ia fāri’i i te mau tārahu nō te 5 e 6 atu matahiti, ia mahere ana’e atu te mau fenua i tē ho’ohia, e ti’a māite mai te mau patura’a e, nō teie nei ā mau tumu, te mau pu’era’a faufa’a-mana’a-’ore, « e ma’a huru ’ana’anatae ’ore ri’i tō rātou ia oti ana’e mai ». E mea pa’ari roa te mau ho’o: « nō rave-noa-hia atu ra te ho’ē tapiha’ara’a nā te vāhi o te Mātete, mā te fāito ’aore ā i tupu a’e nei nō te [Farāne] FCFP 22 500 i te mētera tūea, e ’inaha tae roa mai i teie mau ’āva’e hope’a, i ’itehia
Page 5
na te ho’o nō te 12/15 000 ’ei fāito ’ēna i te teitei roa. I roto i te mau mata’eina’a, e tāta’ipiti te ho’o-fa’ahou-ra’a o te tahi mau fenua i te taime a ho’ohihia mai ai rātou i te matahiti 1960 ra. Tē mau nei tātou, mā te ho’ē puna pāpū i nā ha’amāramaramara’a e 2 i raro nei » [8]. Te fa’aarara’a i te ha’amaura’a i te ho’ē o te « pū ’ātōmī » i te hope’a matahiti 1962, tē ha’apāutuutu ra ïa i te mau hi’ai mā tē tauturu i vētahi mau fatu fenua ia rave i te mau ho’ora’a maita’i [9] [10].
Nō Robert Luc, ’Āparu rahi nō Farāni i San Francisco, te pūtahi (monopole) faremoni nō te Fare moni Indochine mā tē ’āpe’e ho’ēā taime i te pēa nō te nei’a e te tāato’a o te mau ’aitere nō te fare moni, ua fa’atupu rā ïa « i te ho’ē nene’ira’a fifi » i ni’a i te mau rātere ’e’ē, ’oia mau ho’i « te mau vārua marite » : « nō tē raveraahia te reira e te Fare moni Indochine, ’aita ïa e riro ra, nō tōna a’e i’oa te tumu, ’ei tāmarū i teie nene’ira’a ». I te taime a matara ai o Tahiti i te ao nō rāpae, « e riro te oraora o teie pūtahi i tē hōro’a i te ho’ē hoho’a hape roa nō te huru fa’anahora’a a Farāni e te Vra’a [o te] Repupirita i tāna ’ahopa i Porinetia » [11]. E riro atu ho’i ïa i tē fa’aō mai i Tahiti i te 2ra’a o te fare moni farāni : « e mea rū teie huru fa’aotira’a, ’inaha, te ’oi’oi e ’aore ïa te tāere, e ti’a mai te ho’ē fare moni ’e’ē nō tē ani i te parau fa’ati’a nō te ha’amau i te ho’ē pū i Pape’ete. Te Fare moni nō Hawai’i ihoā rā, o tē fa’aupu mau atu i te reira ia tae noa atu i te mahana » A tia’i noa atu rā, ua ha’apāutuutu tauvere ’oi’oi te taera’a mai o te Pū tāmatamatara’a nō Patitifa (CEP) te ti’ara’a nō te fare moni, i te matahiti 1963 ra’a ihoā, e tē ’ite ra i tāna punavai i tē hotu-rahi-mau-raa nā roto i te mau tarira’a rahi i noa’a mai tō te haumetua mai nō te ’āfata a te CEP e aore ïa mā tē tū’ati i tōna ha’amaura’ahia [12].
- Te mau ’ēfē fa’arava’ira’a faufa’a e tōtiare nō te ha’amaura’ahia te CEP
I roto i tāna Parau ha’apapa-Hi’o-’āmui nō te matahiti 1963 ra, tē ’ite ra te fa’atere nō te aveturu nō Tahiti ē ua tāpa’ohia te matahiti « nā roto i te ho’ē tauira’a faufa’a nō te mau terera’a fa’arava’ira’a faufa’a tumu » : « te moni-’āpī nō te mau hāponora’a mātauhia, repo ma’atea, pūhā, vānira, pārau, ua topa fa’ahou ri’i ā. ’Āre’a i te fāri’ira’a rātere ra, i te mea ra ē ua tāpae i te mau ti’aturi i papahia i ni’a ia na. Teie mau rā ho’i, te ha’amaura’a i te 2ra’a o te vaeha’a o te matahiti, ua fa’a’arepu roa te mau ’ohipa matamua a te Pū tāmatamatara’a ’Ātōmī i te orara’a
Page 6
fa’arava’ira’a faufa’a e tōtiare o te Fenua. Te mau ho’ora’a rahi roa i te mau fenua, te taera’a mai e rave rahi rave-’ohipa tīvira e fa’ehau, te ha’amatara’a o te mau ’ohipa rarahi nō te patura’a, ua ’āfa’i mai te reira i te ho’ē ’ōta’ara’a fāito rahi nō te moni i te Fenua » [13]. Nō te mea ïa te ’ū’ana o te tārena nō te patura’a i ni’a ānei i te mau motu, i Tahiti ānei, e te taera’a mai o te mau auhānere fa’ehau e/aore ïa feiā-’aravihi tīvira fātata i tē tāpapahia mai e tō rātou mau ’utuafare, ua hōro’a tā’ue te reira i te mau taiete tapiho’o e pū-hāmani o te Fenua i te mau ’uputa rahi, mau puna nō te rohira’a ’aore ā i tupu a’e nei. Te aveturu mā [tāna] rohira’a « tē tupu ra i roto i te mau tātuha’a maita’i » nā roto ānei i te tumu nō te ha’afaremonira’a a te mau tīpae ’āpī mai, te mara’ara’a ānei o tōna rarahi o te mau tapifa’aau (affaires) mā te mau taiete pū-hāmani e tapiho’o – nō te 2 matahiti, ua tāta’ipiti te rarahi o tāna mau ’aitārahu e ua amo i tāna mau ’āpī i te mau fāito ’aore a’e nei i nae’ahia – ua fa’ata’a maori [te avaeturu] i te ho’ē tuha’a o tāna Parau ha’apapa fa’arava’ira’a faufa’a ta’a’ē mauā nō te CEP, mā te hi’o māite i te nu’ura’a o te mau ’ohipa e mā te tāpa’o i te huru ’aifāito-’ore o te tupura’a e fā mai.
Tāipe 2. Mau tuha’a nō te Parau Ha’apapa fa’arava’ira’a faufa’a matahiti 1964 a te fa’atere nō te aveturu nō Pape’ete nō te Fare moni Indochine. Puna : Piha nō te mau Putuapuna tu’ā’ai – Crédit Agricole, cote 439 AH 320).
Parau ha’apapa fa’arava’ira’a faufa’a (’api 39)
Matahiti 1964
PŪ TĀMATAMATARA’A ’ĀTŌMĪ
——————————————
(C.E.P.)
Te hi’ora’a ’āmui nō i te rohira’a fa’arava’ira’a faufa’a i Porinetia farāni i te matahiti 1964 ra, tē vauvau maita’i mai ra ’ona i te fa’ahotura’a rahi o te tāato’a o te mau tū’ohipa, e, mā te ta’a’ē, tō te mau patura’a, te mau poro’ira’a e te rahira’a moni. Tē fa’a’ite ato’a mai ra ’ona i te ’ere o te rima-rave fa’aineinehia e fa’aineine-’ore-hia.
Ua riro te Pū Tāmatamatara’a ’Ātōmī ’ei rāve’a faufa’a nō te mau tupura’a ’ohipa ’ihehia.
PATURA’A
Nā roto i te ’ōta’ara’a o te huira’atira [o tei] hau o tāna i fa’atupu, (6.000 ia au i te mau hi’opo’ara’a putuhia), ua fa’a’ū’ana te C.E.P., a 18 ’āva’e atu ra, i te fifi nō te nohora’a i Pape’ete. Te mātete nō te faufa’a-mana’a-’ore, mai te peu e ’aita ’ona i ’ite fa’ahou na i i te piha’ara’a nō te matahiti 1963 ra fa’aupuhia e te mau ho’ora’ahia mai te mau fenua rarahi e te C.E.P., ua vai maita’i roa rā ’ona. E riro rā ’ona i te ine atu ā i te ’ōmuara’a nō te matahiti 1966 ia oti ana’e mai te mau patura’a ’āpī e tuatāpapa-hu’ahu’a-hia atu e tā tātou tuha’a « Mātete nō te faufa’a-mana’a-’ore ».
Page 7
MAU PORO’IRA’A
Mai te Farāne CFP 2.894.000.00 i te matahiti 1963 ra, ua tāpae rātou i te FCFP 6.692.000.000 i te matahiti 1964 ra. Te C.E.P. ana’e tei poro’i ’afaro nō te FCFP 1.928.000.000 tauha’a-ho’o (mā tē ’ore e tai’o i tei tāpo’ihia ’ei parau huna fa’ehau). I ni’a i te mau 4.764.000.000 FCFP, te tahi atu mau poro’ira’a ravehia e te feiā-poro’i [nō te] fenua, e ti’a roa ia fa’aau-maita’i-hia ē e 2 mīrīa o tei tāpa’ohia nā te C.E.P. e ’aore ïa te mau Tōtaiete nō te mau ’Ohipa Rarahi.
MAU FĀITO-HAU TĀPURA FAUFA’A
Ua matara mai ïa te ho’ē fāito-hau o te mau fa’aōra’a [a te] tāpura faufa’a ’ite-’ore-hia e tae roa mai i teie nei. Te faufa’a o te mau punavai (ressource) tūte, nō roto mai ho’i ïa i te mau tūte i ni’a i te mau oho poro’ihia. I fāna’o na te C.E.P. nō tāna mau poro’ira’a i te ho’ē tārifa fa’aitihia mai i te 3% ia au i te faufa’a.
Te ’Āpo’ora’a rahi Fenua, mā te ’imi i te mau punavai ’āpī nō tē amo i te mara’ara’a o te mau rave-’ohipa a te Hau o tāna i fāri’i a’e nei, ua fa’aoti ïa e tūra’i i teie tārifa i ni’a i te 5% nō te matahiti 1965.
—————————————
Parau ha’apapa fa’arava’ira’a faufa’a (’api 40)
Matahiti 1964
MARA’ARA’A
Ua tauturu te maita’ira’a o te tāpura faufa’a i te fa’atupu i te mara’ara’a e vai ra. Te fāito-pau o te Fāito tapiho’o a te Fenua, ua tāpae ïa mai te 85 mirioni Farāne CFP i te matahiti 1959 ra i te [fāito] hau atu i te 4 mīria i te matahiti 1964 ra.
Ta tātou ne’ia pāpie faremoni, ua tāpae ïa
mai te 476 mirioni hope’a matahiti 1959
i te 668 ” hope’a matahiti 1962
i te 754 ” hope’a matahiti 1963
e i te 1.016 ” hope’a matahiti 1964
Teie huru ’orura’a o te Terera’a moni-fa’aau (o tei vai ra tōna ’aveama ’ei moni-pāpa’i), ’aita e tū’ati roa ra i te ho’ē fa’atupura’a tūēa i te mau maita’i e te mau tāvinira’a hōro’ahia mā te ’ai-taui.
E tupu mai ïa te pa’i’umara’a tāmau o te orara’a moni o te mau maita’i e te mau tāvinira’a e vata ra. E fa’a’ite mai ’ona ia na i roto i te ’aitoro mana o te fāito-ho’o o te orara’a o tei amohia [mā te fāito] 118,62 i te 1mua nō Fepuare matahiti 1963, [i ni’a i] te 135,46 i te 30 nō novema matahiti 1964, noa atu ïa te mau itoito o te mau tāvinira’a fa’arava’ira’a faufa’a e te ho’ē fa’atopara’a nō te mau ture fa’aō i ni’a i te tahi mau tauha’a nō te ’aimamau.
Te mara’ara’a o te moni a te mau rave-’ohipa a te Hau e tā te mau rave-’ohipa a te tuha’a unuma, e riro ānei i te ’aufauhia e te mau ’ō’oti o te mau tūte, e aore ānei i ni’a i te fa’aaura’a o te mau ho’o.
Teie mau ravera’a, ’aita atu e rōromara’a maoti rā nā roto i te hope’a o te mau fa’aōra’a rarahi i te moni ’āpī i roto i te fa’arava’ira’a faufa’a tahiti (mā te rāve’a nō te ’aufaura’a i te mau ’ohipa rarahi e te ha’ape’era’a i te mau tārahu), nō te mea ’aita ā i noa’a mai atu ra te rāve’a nō tē fa’atano i te terera’a fāito-hau e aore ïa nō tē fa’a’ohipa ia na nō te mau tapi’onara’a.
Ua fa’aitoito tā tātou Aveturu ia ’ore ’ona iho ia turu i te ’aerera’a o te mau ’ohipa ha’amara’ara’a mā tē ’ape i te ho’ē poritita nō te ’aitārahu ti’amā roa.
’ERERA’A i te RAVE-’OHIPA
Mai te tahi atu mau tuha’a unuma, ua naea’ehia ta tātou aveturu e te ’erera’a fa’atupuhia e te tihepura’a o tei ravehia e te C.E.P. e tāna mau taiete tāpiri.
I te matahiti 1962 ra, i mata’u na te Fa’aterera’a-hau i te ’orera’a e noa’a te ’ohipa a te mau u’i ’āpī nō Porinetia i muri a’e i tā rātou tau ha’api’ira’a ; 1.500 ta’ata Tahiti o tei fa’areva-’ē nō tē ’imi i te ’ohipa i Niu-Taratoni.
—————————————
Page 8
Parau ha’apapa fa’arava’ira’a faufa’a (’api 41)
Matahiti 1964
Ua taui ta’a’ē roa te vaira’a i teie nei. Nā roto i te poritita nō te moni-’ohipa fa’ahiahia, ua manuia te C.E.P. i te tihepu 2.000 ta’ata, e mau rima-rave e e mau rave-’ohipa fa’aineinehia ihoā rā. E mea fifi roa teie [fa’anahora’a], e ’inaha ’aita ’ona e tau’a roa ra i te fa’aineinera’a i te feiā ’āpī e matara mai ra nā te fare ha’api’ira’a, e, mā te tūra’ihia e te mau fa’ahepora’a rū, ’aita ’ona e māna’ona’o ra i te ha’afifira’a o tāna e fa’atupu ra nā roto i te tihepura’a io vētahi atu mau fatu-’ohipa.
Te mau Tōtaiete ’Ohipa Huira’atira, tē fa’a’afaro nei ïa i teie vaira’a mā tē fa’ahaere mai i te mau rave-’ohipa ’aravihi nā ’Europa mai, Pāniora, ’Ītāria, Uāhutarema (Portugal). Ua mana’o te Fa’aterera’a-hau e fa’ahaere mai 600 ta’ata nō Réunion mai. Ua ’ōtohe rā ’ona nā roto ïa i te [pāto’ira’a] a te ’Āpo’ora’a Rahi Fenua.
Tē tāfifi ta’a’ē ra te tuha’a fa’a’apu nā roto i te ’aitata’u a te C.E.P. ; ua fa’aru’ehia te mau tanura’a [mā’a], e tē taupuupū ra te pōfa’ira’a taofe.
Ua pau tā tātou Aveturu, nō te ārea 18 ’āva’e, 60% o tōna mau rave-’ohipa o tei hema i te mau moni-’ohipa fa’ahiahia a te C.E.P. e te mau taiete tāpiri.
Te raura’a o te mau fa’anahora’a e te mau moni-’ohipa, ua fa’atāpae roa te reira i te fa’atupu i te ho’ē hiro’aro’a o te pupu ta’ata ’aore i vai a’e nei i Tahiti. Te mauruuru-’ore o te mau rave-’ohipa a te Hau nō te Fenua nei, ua fa’atupu ïa i te ho’ē fa’aeara’a ’ohipa nō te 10 mahana, i te ’āva’e tenuare matahiti 1965 ra, mā tē fa’ahuma i te tāato’a o te mau Piha-arata’i, 60 mirioni farāne CFP o tei hōro’ahia nā rātou nō tē ha’afaufa’a fa’ahou i te fa’anahora’a o te matahiti 1965 ra, ’oia ho’i te ho’ē ha’amara’ara’a i ni’a i te 25% fāito tanotano.
—————————————
’Oia mau, te fare moni, nā mua roa, o te autau’ati (partenaire) tumu o te mau « ’ohipa rarahi i Patitifa ». I te mau fa’a’ohiera’a mātau hōro’ahia e te aveturu nā te mau taiete na’ina’i ti’ara’a pū-hāmani e aore ïa tapiho’ora’a ’ei papa terera’a moni-pu’e e aore ïa tauturu i te patura’a (Fare pia nō Patitifa, Lecaill e Bordar etv.), e ’āmui maori mai i te 2 nō te vaeha’a matahiti 1964 ra o te mau ’āfata ’aituru i ni’a i te mau mātete piha-arata’i ’ei maita’i nō te mau tōtaiete e rave rahi nō te mau ’ohipa rarahi. Nā roto i te mau fifi fārereihia nō te fa’atano i tā rātou arata’ira’a, ua ha’amatahia rātou i te fa’a’ohipa i te mau ’āva’e hope’a ana’e o te matahiti, e, a ta’a atu ai i te Tōtaiete tāipura’a, ’aita ïa i fa’a’ohipa-rahi-roa-hia mai tei tāpa’ohia na. Ua ’iriti ato’a te aveturu i te mau rēni nō te ’aitārahu nā te ho’ē autoru’ahuru fatu-’ohipa na’ina’i i Tahiti o tei fa’aho’ona tāta’itahi nō te ’ohipa a te CEP i te mau mātete fāito mai 2 e 4 atu mirioni CFP.
Ua ho’i fa’ahou mai te mau parau ha’apapa – mau tai’o e mau hoho’a-pata ’ei tūru’i – i ni’a i te mau ’ohipa fa’ararahira’a e fa’a-tau’āpī-ra’a i te uāhu nō Pape’ete. Tārenahia nō te roara’a e 2 matahiti, ua pūpū-mau-hia rātou i te Tōtaiete farāni nō te mau taiete nō te Tāiupura’a e te mau ’ohipa huira’atira [14]. Ua tātara hu’ahu’a ato’a rātou i te patura’a o te mau ha’amaura’a tīvira e fa’ehau a CEP e te CEA i roto i nā matahiti 1964 e 1966 ra : i ’Ārue, ’ei reira te ho’ē pūhapa
Page 9
fa’aauhia ia fāri’i e 2 000 ta’ata (fa’ehau taupo’o ’uo’uo, pāito fa’ehau etv.) e te māteria, ua tāmaumauhia te mau fare rarahi hāmanihouhia i reira, i te matahiti 1964 ra, e te mau fa’ehau nō te pāito, ’āre’a rā te mau ’ohipa tāmuta (niura’a, papa tīmā, tunura’a mā’a, vāhi tapi vai e haumiti, utuutura’a-ma’i, piha-’ohipa etv.), ua hōro’ahia ïa nā te mau taiete na’ina’i o te Fenua ia au i te mau rāve’a o te rima-rave ; i Ta’aone, ’ei reira e ha’amauhia ai te tū’ohipa nō te fa’aterera’a a te CEP e te tāato’a o te mau tāvinira’a tāpiri, te mau tahua ’ohipa fāito rarahi roa atu, ua noa’a mai te reira nā roto i te mau tōtaiete haumetua (’Ohipa Rarahi nō te Hiti’a-o-te-rā, Tōtaiete rahi nō te mau taiete) ; i Māhina, te tahi mau mātete nō te patura’a, ua hōro’ahia ïa i te mau taiete fenua (Sin Tung Hing), ’āre’a rā i te rahi o te mau ’ohipa ra, nā te Tōtaiete nō te mau tāipura’a e te Tōtaiete rahi o te mau taiete ïa te reira, e, nō te ’ere i te rima-rave vata ’ei reira, o tei fa’a’ohipa rahi i te mau patura’a hāmanihouhia i te haumetua. ’Āre’a i te mau ’ohipa nā te mau motu ra, ua pūpūhia ïa i te mau taiere rarahi haumetua, e ’aore te reira i ha’afāna’o i te fa’arava’ira’a faufa’a a te Fenua (Dumez-Citra nō Moruroa e Fangataufa, Tōtaiete nō te mau ’Ohipa rarahi nō te Hiti’a-o-te-rā i Hao etv.) [15].
Tāipe 3. Mau tuha’a nō te Parau ha’apapa fa’arava’ira’a faufa’a matahiti 1965 a te fa’atere nō te aveturu nō Pape’ete nō te Fare moni Indochine. Puna : Piha-’ohipa nō te mau Putuapuna tu’ā’ai – Crédit Agricole, cote 439 AH 321).
Page 10
PŪ TĀMATAMATARA’A ’ĀTŌMĪ
——————————————–
(’api 51)
Te Pū Tāmatamatara’a ’Ātōmī nō Patitifa i te matahiti 1965 ra mai te matahiti 1964 ra, tē tāmaru (domine) nei ’ona i te ’ohipa fa’arava’ira’a faufa’a i Porinetia, e te mau fifi e tupu mai nā roto i tōna ha’amaura’ahia, tē tārava ra te reira nā te tāato’a o mau tuha’a o te rohiara’a.
A/ MAU ’OHIPA RARAHI
E fa’ahiti poto noa tātou i te mea faufa’a :
I/ Pū tūpitara’a i ni’a i te mau motu nō Moruroa e Fangataufa – Pūpūhia i te Pupu nō te mau Taiete Dumez-Citra.
-Patura’a nō nā [motu] tāta’itahi i te ho’ē taura’a manureva fāito tanotano nō te manureva DC 4 e aore ïa Bréguet tahua 2, e nō te fa’anahora’a tīpae nō te mau manuā tama’i (uāhu, tahatai-tīpaera’a).
-Patura’a e rave rahi pare-tīmā nō te fa’aterera’a i te mau tūpitara’a e te mau hi’opo’ara’a.
Te tāato’a o te rave-’ohipa i ni’a i teie nā motu e 2, e ora ïa i roto i te mau fare rarahi – pū, manuā-rātere-tahito nō te mau rēni nō ’Afirita ’Apato’erau, fa’aineinehia nō teie ’ohipa e o tei tāpapa atu i te motu nō Hao i te taime nō te mau tārena tūpitara’a.
II/ Pū nahonaho i ni’a i te motu nō Hao – Pūpūhia i te Pupu nō te mau Taiete arata’ihia e te Tōtaiete nō te mau ’Ohipa Rarahi nō te Hiti’a-o-te-rā.
-Patura’a i nā pū rarahi e 2 nō te nohora’a e nō te ’ohipa, te ho’ē nō te fa’ehau mau ïa nā te C.E.P., te tahi ra mā te mau piha tuatāpapa nā te C.E.P. (Tomitera nō te Ito ’Ātōmī) mā te mau aroā e ti’a nō te Pū Uira – Ha’ama’arora’a pape miti … etv …
-Patura’a i te ho’ē taura’a manureva natihau hau ri’i atu [te roa] i tō Pape’ete.
…/…
(’api 52)
-Patura’a nō te fa’anahora’a tīpae nā te tairoto e ti’a ia fāri’i e rave rahi pahī-uta e manuā tama’i.
-Fa’ahohonura’a i te ava ’ōtahi o tei tītau na i te mau ’ohipa māite e te ataata.
-Patura’a i te ho’ē vāhi nō te ’aina-ta’ero-’ātōmī-ra’a i te mau manureva e te mau māteria huru rau.
III/ PŪ TURU NŌ TAHITI
a)Uāhu nō Pape’ete e Pū ’Ihitai
Fātata roa i te oti hope te fa’anahora’a o te Uāhu nā roto i te Tōtaiete nō te mau Tāipura’a. Te ārea nō te Pū-tātā’ī pānu e te mau vāhi-’ohipa a te D.C.A.N., ua oti ïa a rave rahi a’e nei ’āva’e, e ’oia ato’a te pare pāruru i te uāhu, nō te ho’ē roara’a auta’a e 800 mētera. Ua ha’amaita’i-roa-hia te vaira’a o te uāhu ’āpī nō te tapiho’ora’a i « Motu Uta », e ua naho te mau uāhu. E 2 fare maeha’a i fa’ati’ahia ; tē ravehia mai ra te 3raa. Ua oti ato’a te uāha nō te tīpoto fa’ehau e te mau « vāhi tīpaera’a » nō te L.T.C. Te hāmanihia mai ra te ’e’aturu e nāni’a atu i te aramiti nō Taunoa, ’ēna te mau pou i te nahora’a.
Te tere maita’i ra te mau patura’a o te Pū ’Ihitai o tei pūpūhia i te mau Taiete ONATER-SOFEL e SIN TUNG HING. E ’ōpuahia atu te fa’atōra’a.
- b) Pūhapa Fa’ehau i Ta’aone
I ti’a na i te C.E.P. i tē pārahi i te ’ōmuara’a o te matahiti i roto tāna pūhapa i Ta’aone. E ha’apūra’a nō te ho’ē ’āpapara’a fare-patu nō te fa’aterera’a, nō te ho’ē fare ma’i [fāito] 125 ro’i, nō te mau nohora’a e naho ia fāri’i 900 ta’ata e, ’ei reira ra, e 500 ïa piha nō te mau ta’anoa, te ho’ē fare tāmā’ara’a nō te mau ’ōfītie e te ho’e fare tāmā’ara’a nō te mau raro-’ōfītie. Tē fa’aotihia mai ra teie nā fare e 2 e vai ra i te pae tahatai o Ta’aone, e tē hā’ati ra i nā pae ’atau e ’aui i te Hōtera Ta’aone. Ua riro ’ona ’ei
Page 11
’āua nō te tahua fa’ehau. E riro teie fātatara’a i te ’ume mai i te tahi hoānira’a, e a riro ato’a atu ai ho’i i te ha’afifi pāpū mai ia na i te pae nō te fāri’ira’a rātere.
E mea huru ruperupe te fa’anahora’a o te mau patura’a fare nō te fa’aterera’a, nō te mau fare tāmā’ara’a e nō te fare ma’i. Teie nei rā, ua patuhia te mau nohora’a ta’ata-ho’ē mai te tahi pu’era’a rahi nō te mau patura’a fare na’ina’i
…/…
(’api 53)
[fare] hāmanihouhia, nā te tahua-raro ana’e e i raro roa atu, ’āpapahia nā te roara’a o te mau aroā mā te poro ti’a. Ua hāhuhia te tāato’a o te mau tumu-rā’au. Te huru nō na’uanei o teie mau « patura’a », ’e’ere ïa i te mea hāviti roa. E ti’a, i te paraura’a ra, e ha’amaita’i ia na nā roto i te tanura’a rāau iti e tiare.
’Aita atu e ti’a maoti rā i tē tātarahapa i tō teie tuha’a nō Ta’aone fa’ata’a-roa-hia ’ei fa’aeara’a e fāri’ira’a rātere, tū’inoraahia nā te ha’amaura’a o te ho’ē fa’anahora’a fa’ehau.
- c) Pūhapa o te C.E.A. i Māhina
Te Tomitera nō te Ito ’Ātōmī, ua pārahi, ’ona ato’a, i roto i tōna mau nahonahora’a i Māhina, 15 kiromētera te ātea ia Pape’ete. Hau atu i te 2 au’ahuru o te mau fare-patu rarahi e fāri’i i te mau tāvinira’a piha-arata’i, nō te ārai-pāruru, nō te hi’opo’ara’a ’ihiora etv… te mau vāhi tuatāpapara’a, te mai vāhi-’ohipa fa’atanotano āuira, te mau vaira’a tauha’a māteria. Ua fa’ati’ahia i reira, i Māhina, i ni’a i te ho’ē vāhi i vai na ’ei ari ’ā’ano, te ho’ē ’oire iti i rāpae a’e ia Pape’ete, o tei ’ore e ha’afifi noa a’e i te ta’ata, tei hōro’a i te ’ohipa nā te huira’atira o te mau mata’eina’a tāpiri, mā te hoho’a o tei riro maita’i na ho’i ia fa’a’ohipahia e te C.E.P.
Te tāato’a o te mau ’ohipa rarahi o tā tātou i tāpa’o a’e nei, e ō ïa i roto i te tuha’a hope’a.
I Moruroa e Fangataufa, ua oti te ha’a-rahi, ua topa te pāruru o te parau huna a ti’a mai ai te mau fa’anahonahora’a ’aravihi.
I Hao, ua ’avarihia te tahua [taura’a manureva] i te ’āva’e tenuare 66, e te mau ’ohipa fa’aotira’a ana’e o tei pū’oihia atu e tae noa atu i te ārea ’āva’e Mē/Tiunu 66.
I Pape’ete, mai te reira ato’a nō te tuha’a faufa’a o te mau patura’a.
Te mau taiete rarahi nō te mau ’ohipa, ua ha’amata i te fa’aho’i mai te tahi pae o ta rātou mau rave-’ohipa, te mau rima-rave ihoā rā nō Uāhutarema (Portugal) tihepuhia e Dumez nō te ho’ē tau nohora’a e 4 ’āva’e e te mau « Bretons » fa’a’ohipahia, nō te ho’ēā tau, e te mau ’Ohipa Rarahi nō te Hiti’a-o-te-rā. Te rahira’a o te fa’aāteara’a i teie mau tōtaiete, e ravehia atu te reira i te ārea nō te vaeha’a matamua matahiti 1966, e e toe noa mai ïa te tahi ri’i mau ta’ata nō te haumetua i te hope’a matahiti nō tē ha’apa’o i te pāpūra’a o te mau ’ohipa.
…/…
Mai te matahiti 1966 mai ra, ua ō teie mau ’ohipa i roto i tā rātou fa’anahora’a hope’a : « i Moruroa e Fangataufa, ua oti te ha’a-rahi, ua topa te pāruru o te parau huna a ti’a mai ai te mau fa’anahonahora’a ’aravihi, i Hao, ua ’avarihia te tahua [taura’a manureva] i te ’āva’e tenuare 66, e te mau ’ohipa fa’aotira’a ana’e o tei pū’oihia atu, i Pape’ete, mai te reira ato’a nō te tuha’a faufa’a o te mau patura’a » [16].
Ua ha’amata te mau taiete rarahi i te fa’aho’i mai i te tahi pae o ta rātou mau rave-’ohipa, ’oia mau ho’i te mau rima-rave nō Uāhutarema (Portugal) e ’aore ïa te mau Bretons tihepuhia e Dumez e ’aore ïa e te mau ’Ohipa Rarahi nō te Hiti’a-o-te-rā nō te ho’ē tau nohora’a e 4 ’āva’e.
Page 12
Te rahira’a o te fa’aāteara’a i te mau tōtaiete, e ravehia atu te reira i te ārea nō te vaeha’a matamua matahiti 1966, e e toe noa mai ïa te tahi ri’i mau ta’ata nō te haumetua i te hope’a matahiti nō tē ha’apa’o i te pāpūra’a o te mau ’ohipa. I te ’āva’e titema matahiti 1966 ra, te vaira’a o te mau ’āfata ’aituru nō te Fare moni Indochine nō matahiti i ma’iri, tē fa’a’ite maita’i mai ra i te ho’ē topa o te mau ’aituru hōro’ahia nā te mau tōtaiete haumetua ra, ’āre’a i te tahi atu [mau ’aituru ra], e vai hōro’ahia [ā] nā te mau fatu-’ohipa nō te Fenua ia fa’atupu atu rātou i te mau ’ohipa fa’aoti. I te hope’a nō te matahiti 1967 ra, te fāito « ’ohipa huira’atira e patura’a fare » o tei tai’ohia ’ei ’āfara’a o te mau ’aitārahu ’ei taime poto i te matahiti i mahemo, ua topa te reira mā te 60%, tē mara’a ri’iri’i ra te mau poro’ira’a ia au i te taiaha e tē topa rahi atu ra ho’i ia au i te faufa’a (topa o te mau poro’ira’a o te mau mātini pātano, te mau mātini āuira, te mau oho tō’āuri (sidérurgique), o te māteria utara’a etv. tītauhia ’ei fa’aineinera’a nō te ha’amatara’a o te CEP e te CEA). O te hope’a ïa o te mau « ’Ohipa Rarahi nō Patitifa ».
Mā tē tāpa’o i « te fa’ahiahia ’aore ā i ’itea a’e nei » fa’atupuhia e te taera’a mai o te CEP, tē ha’ape’ape’a ra te fare moni [Indochine] i te mau ’ēfē fa’arava’ira’a faufa’a, faufa’a moni e tōtiare o te ha’amaura’a. ’Oia mau, tei ha’afifi ra te mau ’ohipa i te fāito-pau o te fāito tapiho’o (te tāhānerera’a nō te pārurura’a o te mau poro’ira’a nā roto i te mau hāponora’a, i vai na i te 42% i te matahiti 1962 ra, ua topa mai ïa i te 10% i te matahiti 1966 ra), ’āre’a i « te mau tūte nō te poro’ira’a ra e riro ’ei faufa’a o te mau fa’aöra’a tūte, ua matara mai ïa te tahi fa’ahiahia ’aore ā i ’itea a’e nei nō te mau faufa’a-moni o te Fenua, te mau moni-tomo tāpura faufa’a mā tē hau atu nā te 300 mirioni i te mau ’ōpuara’a ravehia i te ’ōmuara’a matahiti 1965 ra » [17]. E ha’afānau mai te reira huru tupura’a ’ohipa i te ho’ē mara’ara’a o tei ’ore e fa’aea i te nu’u. Te nei’a o te moni pāpie a te fare moni, ua tāpae mai i te 754 mirioni i te hope’a matahiti 1963 ra, i te 1 016 mirioni i te hope’a matahiti 1964 ra : « teie huru ’orura’a nō te terera’a moni-fa’aau, ’aita e tū’ati roa ra i te ho’ē fa’ahotura’a tūea i te mau maita’i e te mau tāvinira’a hōro’ahia ’ei ’ai-taui. E fā mai ïa te ho’ē pa’i’umara’a tāmau o te orara’a moni o te mau maita’i e te mau tāvinira’a e vai ra ». Te ’aitoro (indice) mana nō te fāito-ho’o o te orara’a, e tāpae mai te 118,62 i te 1mua nō fepuare matahiti 1963 i te 135,46 i te 30 nō novema matahiti 1964, noa atu ïa te mau itoito o te mau tāvinira’a fa’arava’ira’a faufa’a e te ho’ē fa’atopara’a o te mau ture fa’aō i ni’a i tahi mau tauha’a nō te ’aimamau. [Mā te] aneane, ua fa’ariro te fa’atere ē « ’aita atu e rōromara’a tō teie mau ravera’a maoti rā nā roto i te hope’a o te mau fa’aōra’a rarahi mai i te moni i roto i te fa’arava’ira’a faufa’a tahiti (mā te huru nō te ’aufaura’a i te mau ’ohipa rarahi e te ha’ape’era’a i te mau tārahu), nō te mea ’aita ā i noa’a mai atu ra te rāve’a nō tē
Page 13
fa’atano i te terera’a fāito-hau e ’aore ïa nō tē fa’a’ohipa ia na nā te mau tapi’onara’a ho’ona », e ua fa’aitoito ia na iho eiaha ia turu i te pararera’a o te mau ravera’a ha’amara’ara’a « mā tē ’ape i te ho’ē poritita nō te ’aitārahu ti’amā roa » [18].
Mai te tahi atu mau taiete ato’a nō te tuha’a unuma i Tahiti, ua nae’ahia te aveturu i te ’ere rave-’ohipa nā roto i te tihepura’a e te fa’atō’una (surenchère) [i te] moni-’ohipa e raveravehia e te CEP e te mau taiete tāpiri [19]. Nō te fa’atere ra, nā roto i te mau pu’etau nō te fetu i te mau mātete [pu’etau] poto roa ’ino, ua fa’ahere mai te mau tōtaiete rarahi nō te mau ’ohipa huira’atira i te mau rave-’ohipa ’europa fa’aineine-ta’a’ē-hia [20] mā tē « ha’apau ti’a roa i te mau motu i tō rātou huira’atira tāne pāutuutu ». Mai te peu teie fa’ahoho’ara’a, mātau-maita’i-hia i taua tau ra, ’e’ere i te mea pāpū roa ia au i te hi’ora’a nūmera, ’inaha ho’i tē tāmau ra te mau taiete i te haru haere rātou rātou iho i te rima-rave, mā tē fa’atupu ho’i i te ho’ē « pa’i’umara’a tu’utu’u-’ore o te mau moni-’ohipa, nā ni’ani’a-’ē tāmau noa i te nu’uanu’u o te ’aitoro nō te fāito-ho’o o te orara’a » [21]. Tē ha’apāpū ra te mau parau ha’apapa ē e te taupuupū ta’a’ē ra te tuha’a fa’a’apu nā roto i te ’aitata’u a te CEP (ua fa’aru’ehia te mau tanura’a [mā’a] e tē tāfifi ra te pōfa’ira’a taofe i te matahiti 1964 ra’a ra). Nō te fa’atere, « te raura’a o te mau fa’anahora’a e moni-’ohipa, ua fa’atāpae ïa i te fa’atupu i te ho’ē hiro’aro’a pupu ’aore ā i ’itea a’e nei i Tahiti » : « e taimaha atu te ho’ira’a i te ’aifāito, e tē ha’amata’u mau atu ho’i e rave rahi mau ta’ata mata’eina’a tāpe’ahia nā te mau fa’ahani o te ’oire, ’e’ita roa atu ïa e ho’i fa’ahou i tō rātou ra mau fenua mā te tauturu ho’i i te fa’atupu i Pape’ete te ho’ē huihourae (prolétariat) o tei ’ore roa i ’itea a’e nei e tae roa mai i teie nei i te Fenua, e mā’a fa’ahiahia ïa te reira nā te mau rautī ’aravihi » [22].
Figure 2

Tāipe 4. Mau tuha’a nō te Parau ha’apapa fa’arava’ira’a faufa’a matahiti 1968 a te fa’atere nō te aveturu i Pape’ete nō te Fare moni Indochine. Puna : Piha-’ohipa a te mau Putuapuna tua’ā’ai – Crédit Agricole, cote 439 AH 321).
Page 14
I te matahiti 1967 ra, te vaira’a fa’arava’ira’a faufa’a porinetia, ua pa’o hohonu roa ïa nā roto i te vaira’a mai o te CEP. Teie nei rā, « ’inaha a ’ite a’e ai te matahiti 1966 ra i te hope’a o te patura’a o te pū nō Hao e te mau pū tāmatamatara’a nō Moruroa, e i muri a’e ra, te taera’a mai o te ho’ē pūai rahi ’ihitai e māreva nō te roara’a o te mau tāmatamatara’a, ua pa’o-noa-hia te matahiti 1967 ra e te ho’ē ma’a tārena iti ha’iha’i nō te tūpitara’a e te fa’ati’a-fa’ahou-ra’a i te mau pū nō te tārena rahi i ’ōpuahia na nō te matahiti 1968 ra ». ’Ei hope’ara’a, « te rohira’a ia au i te fāito o te mau tahua ’ohipa fa’ehau rarahi, ua iti rahi roa mai te reira, e ’aita rā teie itira’a i fa’atā’ue’ue roa i te mau taiete tapiho’ora’a e pū-hāmani a te Fenua nō te mea ’aita ā i horomi’i-
Page 15
roa-hia atu ra te mau tōrīrī fa’arava’ira’a faufa’a nō te matahiti 1966 ra ». Ua tāpa’o mau ho’i te fare moni i te ho’ē nūmera rahi o te mau patura’a unuma, nō te ’ohipa tapiho’ora’a ānei, e nō te nohora’a ānei e te ho’ē vaivaira’a o te ’ohipa ’ī e « nō te taime matamua a rave rahi a’e nei matahiti », ua fa’a’ite tāpa’o mai te mau ho’o e te mau moni-’ohipa i te ho’ē vaipāpūra’a « huru maere ri’i ». I te pae nō te fāri’ira’a rātere, turuhia e te ho’ē Piri ’āpī o te mau tapi’onara’a, ua pa’o te matahiti nā roto i te patura’a o nā hōtera e 2 nō te « fāito natihau », e te tahi atu mau ’ōpuara’a hōtera e tuatāpapahia ra, tē fa’ati’aturi mai ra rātou e « mā te pūai nō te anira’a a te mau tōtaiete rarahi nō te utara’a māreva », e ti’a atu ’ona [te fāri’ira’a rātere] « i te mono māite atu i te mau rohira’a tuhataime-mau-hia nā roto i te CEP ». Nō te mea i te pae o te fa’a’apu e o te mau hotu tumu, ua tāmau te oho i te topa, nā roto mau ho’i i te ’ere o te rima-rave (ua topa mai te oho o te pūhā i te fāito 18 800 tane). Ua ha’apou mai te mau hāponora’a i te fāito 1 mīrīa, e ’inaha, mā tē ’ore i tāpae ato’a i tō te teitei o te matahiti 1966 ra, ua tāhemo iho nei ïa i te fāito nō te 10 mīrīa [23].
III. Te tahi rēni-fa’ahou-ra’a i te mau rohira’a nō te fare moni i mua i te fa’ahotura’a a te ’aitatau i te hope’a o te mau matahiti 1960 ra
Mā te hope’a o te mau « ’ohipa rarahi nō Patitifa » e i roto i te hi’ora’a nō te ’erera’a i tōna pēa nei’a, te fare moni [Indochine] o tei mo’e ’ē tāna mau fāito-’āpī, tē ’imi ra ’ona e ha’amara’a i tōna vaira’a mai i roto i te tahi atu mau tuha’a nō te fa’arava’ira’a faufa’a a te Fenua, ’oia mau ho’i i roto i te faufa’a-mana’a-’ore.
Tāipe 5. Mau tuha’a nō te Ha’apapa-Hi’o-’āmui matahiti 1967 a te fa’atere nō te aveturu i Pape’ete nō te Fare moni Indochine. Puna : Piha-’ohipa a te mau Putuapuna tua’ā’’ai– Crédit Agricole, cote 439 AH 321.
(’api 1)
I Porinetia Farāni, te Vaira’a Fa’arava’ira’a faufa’a, mai nā matahiti e 2 i ma’iri a’e nei, ua pa’o-hohonu-roa-hia e te vaira’a mai o te Pū Tāmatamatara’a nō Patitifa.
Teie nei rā, ’inaha a ’ite a’e ai te matahiti 1966 ra i te hope’a o te patura’a o te Pū nō HAO e o te mau pū tāmatamatara’a nō MORUROA, e i muri a’e ra, te taera’a mai o te ho’ē pūai rahi ’ihitai e māreva nō
Page 16
te roara’a o te mau tāmatamatara’a, ua pa’ohia te matahiti 1967 e te ho’ē ma’a tārena iti ha’iha’i nō te tūpitara’a e te fa’ati’a-fa’ahou-ra’a i te mau pū nō te tārena rahi i ’ōpuahia na nō te matahiti 1968.
’Ei hope’ara’a, te rohira’a, ia au i te fāito o te mau tahua ’ohipa fa’ehau rarahi, ua iti rahi roa mai ïa i te matahiti 1967 ra, e ’aita rā teie itira’a i fa’atā’ue’ue roa i te pae nō te mau taiete tapi’onara’a e te mau pū-hāmani a te Fenua, nō te mea ’aita ā i horomi’i-roa-hia atu ra te mau « tōrīrī » fa’arava’ira’a faufa’a nō te matahiti 1966 ra. E mea nā reira tē tāpa’ora’ahia te ho’ē nūmera rahi o te mau patura’a unuma, nō te ’ohipa tapiho’ora’a ānei, e nō te nohora’a ānei e tē vaivaira’a mai o te ’ohipa ’ī mā te fati-’ore.
Ua fa’a’ite tāpa’o mai te mau ho’o e te mau moni-’ohipa, nō te taime matamua a rave rahi a’e nei matahiti, i te ho’ē vaipāpūra’a huru maere ri’i.
I te pae nō Pū-hāmani fāri’ira’a rātere, turuhia e te ho’ē Piri ’āpī o te mau Tapiho’ora’a, te patura’a o nā hōtera e 2 nō te fāito natihau e nō te tahi atu mau ’ōpuara’a hōtera e tuatāpapahia ra, tē fa’ati’aturi mai ra rātou ē te Fāri’ira’a rātere, mā te pūai nō te anira’a a te mau tōtaiete rarahi nō te utara’a māreva, e ti’a atu ’ona i te mono māite atu i te mau rohira’a tuhataime-mau-hia nā roto i te C.E.P.
(’api 2)
Ua tāmau te oho fa’a’apu i te fa’aruru i te ’ere o te rima-rave. Ua fa’aoho te Pūhā ihoā ā ra i te fāito 18 800 tane ia fa’aauhia i te 21.400 i te matahiti 1966 ra.
Ua topa, i teie matahiti fa’ahou ā, te mau Hāponora’a o te mau oho tumu nō tāpae mai i te fāito 1 mīrīa farāne CFP, ’inaha, mā tē ’ore i tāpae ato’a i tō te teitei o te matahiti i ma’iri, ua tāhemo iho nei rā i te fāito nō te 10 mīrīa.
Fāito-pau roa a’e nei ho’i te Fāito Tapiho’ora’a.
*
* *
Te pa’o ra te matahiti 1967 nō tā tātou Fare moni [Indochine] i te hope’a o te Pēa nō te Nei’a. Tē fa’ahepo ra teie fa’aotira’a, fa’ataime-rahi-roa-hia, i tā tātou Aveturu ia taui i te tahi mau fa’anahora’a i tōna, e, fa’ati’amāhia i te mau fa’ahepora’a tahito, ia rēni i tāna rohira’a nā te mā’imira’a i te mau moni-vaiiho e te ho’ē fa’atupura’a i te mau tāvinira’a ravehia nā roto i te hoānira’a.
Noa atu ïa te mau tā’ueu’era’a roto i teie tauira’a, ua vaivai maita’i mai te mau fāito-’āmui o te Aveturu i te pae nō te matahiti i ma’iri.
E ’ite atu tātou a muri nei i te hu’ahu’a o tā tātou mau tuaperera’a.
—————-
Page 17
’Oia mau, nā roto i te rahira’a moni ’āpī o tāna e hōpoi mai i te fenua, e nā roto i te fa’arahira’a o te mau fare tārahu fa’atupuhia e te ’ōta’araa o te rave-’ohipa haumetua, ua fa’atupu ato’a te CEP i te ho’ē vave’a rahi roa nō te mau tapi’onara’a faufa’a-mana’a-’ore (« te ’oire nō Pape’ete patu-pae-rahi-hia mā te mau fare rarahi tahito mā te rā’au, tē ’ahu nei ïa i te mau patura’a ’āpī mā te tīmā e ua ha’apatu e rave rahi ta’ata i te mau aora’i nō tō rātou iho fa’aeara’a e aore ïa nō tē hōro’a tārahu ») [24] o tā te fare moni e hina’aro e porofīte nā roto i te poritita o te mau moni tārahu fa’ata’a-maita’i-hia nō te patura’a fare fa’aho’ona [25]. E ’inaha, te fa’atanora’a o tāna poritita moni ’aitārahu i te mau taiete na’ina’i ānei, i te mau ta’ata-ho’ē ānei, e ti’a te reira ia tāpe’ape’a mai i te hōanira’a e ia fa’aau i te mau ti’aorora’a fa’atupuhia nā roto i tōna ti’araa pūtahi. Teie nei rā te mau ’aituru (tapiho’ora’a, faufa’a-mana’a-’ore e aore ïa te tahi atu) o tā te fare moni e ti’a ia hōro’a, e mau tino moni tā’ōti’a-mau-hia : « nō tē mono i te 200 mirioni ’aitārahu hōro’ahia i nā taiete e 3 nō te mau ’Ohipa Rarahi, tītauhia tātou ia noa’a mai 300 hōani a’e nō te Fenua ! Te fāito rahi o te ’ohipa fa’atupuhia, e tupu vitiviti roa a’e i te mau fāito-’āpī ho’onahia. Hau roa atu, mā tē aupuru tāmau i te inera’a o te ataata, ’eiaha ia hunahia ē e te mara’ara’a o te nūmera nō te mau ’aituru na’ina’i, tē fa’atupu ato’a ra i te mau pēa nō te mau fa’aho’iraa ’ino o te mau tārahu. ’Aita tātou i fārerei, e tae roa mai i teie nei, i te mau fa’a’afarora’a fifi , e ’aita rā ho’i i pāpū ē e ’ore tātou e fārerei atu i te reira a muriatau nei » [26].
I tōna a’e pae ra, tē fa’aruru ra te tāvinira’a nō te ’āfata, ’ona ato’a, i te mau ’ēfē nō te fa’ahotura’a ta’a’ē nō te ho’ē fenua hopunahia i te moni huira’atira [27] e ’ei reira te huimoni-’āva’e (salariat) i te fa’ahotura’a : ua tāpa’o te fare moni i te matahiti 1968 ra, 12 669 ’āfata-moni nō te mau moni-vaiiho nō te ho’ē tino-moni e 2 659 mirioni CFP. Ua ’iritihia te rahira’a e te mau fa’ehau e ’aore ïa e te feiā ’aravihi terepoto o tei fa’a’ore i te reira ia ho’i ana’e atu rātou i te hope’a o te mau tārena tūpitara’a (i te ārea noa nō te ’āva’ē mē matahiti 1966, i te taime nō te taera’a mai i te pūai ’Arefa, ua ’iriti a’e nei te aveturu e 500 ’āfa-moni ’āpī). I mua i te ’ōta’ara’a o te ho’ē hōanira’a haumetua ihoā rā (fa’ehau e ’aore ïa piha-arata’i), ua fa’ahotu te aveturu i te matahiti 1966 ra i te ho’ē fa’ahonora’a piha mana’a nā roto maori i te mau faura’a ri’i uta Citroën fa’arirohia ei mau vāhi-ho’o, nā mua roa i te CEA nō Māhina (tenuare), e i muri a’e i ’Ārue e Ta’aone (māti). Mai te ’āva’e ’eperēra ra, i muri a’e i te mau itoito fa’atīaniani, ua
Page 18
tere hä’ati te mau kāmionae nā te fenua nō Tahiti, e 2 taime i te hepetoma (mahana maha, nā te pae Hiti’a-o-te-rā, e mahana piti, nā te pae To’o’a-o-te-rā), e te reira, mā tē tāpe’a maoro i Taravao. Teie fa’anahora’a nō te « fare moni mana’a », e manuiara’a rahi ïa i piha’i iho ānei i te mau rave-’ohipa a te CEA o tei ’ohipa i te ho’ē āteara’a 10 kiromētera i te ’oire e o tā te fare moni e mito a haere roa atu i Pape’ete, i piha’i iho ānei i te huira’atira tīvira mā te mau moni-’ohipa e mara’a ato’a ra. Nō te ho’ē matahiti, e 34 mirioni CPF o tei noa’a mai, i te pū ihoā rā a te CEA i Māhina. Fa’ahereherehia i te 3,5%, ua noa’a mai i teie mau moni-vaiiho 1,2 mirioni nā te fare moni, ua hau atu ā i te teie mirioni fa’a’ohipahia (kāmionae, mōrī, moni-’ohipa e fereiti a nā rave-’ohipa e 2 etv.). E ’inaha, e fa’aho’i te fa’a’ohipara’a i te mau fereiti, e hōro’a ato’a mai ho’i i te tahi ma’a ’āpī iti « mā tē ’ore e parau i te huru fa’atīaniani o te tuapere ». Ua riro ato’a te mau kāmionae ei piha-’ohipa ’aitaui i te taime nō te mau tīpaera’a mai o te mau pahī manihini i te matahiti 1967 ra, mā te tū’ati i te ’Āmuira’a nō te mau faura’o māreva (UTA), ua tāu’a-ato’a-hia te pū nō Faaa (vāhi-utura’a, fare maeha’a e piha nō te ’ohipa ’aravihi). Tē pāpū ra te manuia nō te fa’anahora’a i rotopū i te mau huira’atira tīvira mai tei piha’i iho i te fa’aterera’a e te mau rave-’ohipa o te mau pū faufa’a nō te fāri’ira’a rātere. Te ’iritira’a i te ho’ē pū i Pīra’e, e fa’atupu rā te reira i te fa’a’orera’a i te mau tāvinira’a nā te mau pū fa’ehau nō Ta’aone e Pīra’e o tei topatopa ho’i te [fäito] ta’ata. Ua ’iritihia ’aveamahia te ho’ē piha-’ohipa i ’Utuora mā tē ’imi ’ore te fare moni e fa’atupu ’ei reira i te mau ’aitārahu o te Fenua, « ’aita te reira i ti’ahia e te fa’arava’ira’a faufa’a o Raro Mata’i ».
’Āre’a i te nei’a e i te terera’a moni-fa’aau, tē tāhemo tāmau nei te mau ’ōpuara’a ’ā’ano roa a’e nā roto i te mau fa’aōra’a rahi e tāmau mai o te mau moni-papa haumetua (te ’aufaura’a i te moni a te mau fa’ehau a te CEP e te mau moni-ohipa a te CEA, tē ’āpe’e ra te reira i te arata’ira’a o te mau ’ohipa rarahi). Te tāta’itorura’a nō te terera’a moni-fa’aau, i roto i te mau matahiti 1963 e 1964 atu, ’aita ïa ia ha’afifi roa i te mau moni-pāpie nō te 20 farāne, ’āre’a i te mau moni- pāpie nō te 100 farāne, ua mara’a rahi ïa tō rātou terera’a, e te mau moni-pāpie nō te 1 000 farāne, ua nu’u vitiviti rahi rātou o tei fa’atupu i te mara’ara’a o te mau tāpa’o moni ia fa’aauhia i te mau maita’i e te mau tāvinira’a ’öperehia. Tē ha’ape’ape’a ra te fare moni nō tāna ha’aputura’a : e mara’a tōna mau hina’aro nō te 2 e aore ïa 3 matahiti nō te mau moni-pāpie tāta’itahi mai te peu e vai tāmau mai te fa’atomara’a, ’inaha noa atu 1 e ’aore ïa 2 matahiti mai te peu e ha’avitiviti ’ona, e riro ’ona i te ’ere rāve’a i te matahiti 1966 ra’a ra ihoā : « Te haere’a mai ana’e nō te tārena tūpitara’a matamua a te CEP o tei tupu atu, i te mana’ora’a, i te ’āva’e tiunu matahiti 1966 ra, o te ho’ē pupu-nu’u ta’iohia i te fāito 7 500 ta’ata, e fa’atupu atu te reira
Page 19
i te ho’ē ’orura’a 100 mirioni a’e nō te terera’a moni-fa’aau nō te roara’a ho’ē ’āva’e. E riro atu i te ’ore teie ’ōrura’a, e tītauhia rā ho’i tātou ia fa’aruru i te reira » [28].
Te fa’ahotura’a pata hānoa nō te mau rohira’a a te fare moni, e ’inaha tē ’ere ra tō te fenua i te rima-rave e te rave-’ohipa, tē tōte ra i tōna terera’a, i te pae nō te ti’ara’a o te mau mātete piha-arata’i, nō te tāvinira’a nō pūtē-moni e ’aore ïa tō te ’Āfata-moni. Te mau taure’a rave-’ohipa mā te fa’aineine-’ore-hia o tei tihepuhia « e moni ’ino roa tā rātou » : « tā tātou mau fa’aitoitora’a nō tē ha’amaita’i e nō te ha’avitiviti i te tāvini i te hōanira’a, tē fa’auiui-tāmau-noa-hia ra e te ’ahopa a te rave-’ohipa ’āpe’e e ’oia mau ho’i tā te ha’apa’o ’āfata-moni rahi ihoā rā, tē taupuupū noa atu ra ïa. Noa atu tō tātou hina’aro e ’ume mai i te ho’ē hōanira’a e rahi noa atu ra e e fa’ahotu ho’i i te rahira’a o te mau moni-vaiiho, e ti’a tātou tātou iho ia fa’ariro ē mai te peu e tāmau atu te matahiti 1967 i te hōro’a mai nā tātou i te ho’ē fa’ahotura’a ho’ēā vitiviti i tō nā matahiti e 2 i ma’iri, e riro tātou i te fa’aruru atu i te mau fifi rahi roa nō te fa’anahora’a e nō te rave-’ohipa o tei ha’afifi i te ārai-pāruru o te mau tuapere » [29]. Aua’e rā, te hope’a nō te patura’a nō te pū nō Hao e te mau pū tāmatamatara’a nō Moruroa, te tārena « iti ha’iha’i » nō te tūpitara’a nō te matahiti 1967 ’āpe’ehia e te ha’amaita’ira’a o te mau pū, ua ha’avaipāpū te reira i te rohira’a a te mau tahua ’ohipa fa’ehau rarahi. ’E’ere rā ïa te huru i te pae o te mau taiete pū-hāmani e tapiho’ora’a a te Fenua nō te mea ’aita ā i horomi’ihia te mau tōrīrī fa’arava’ira’a faufa’a noa atu e tē fa’a’ite tāpa’o mai ra te mau ho’o e te mau moni-’ohipa, nō te taime matamua roa mai a rave rahi mau matahiti a’e nei, i te ho’ē vaipāpūra’a tanotano.
Të pa’o ato’a ra te matahiti 1967 nō te Fare moni Indochine i te hope’a nō te pēa o te nei’a : e fa’ahepo teie fa’aotira’a i te aveturu ia taui i ni’a a’e i te tahi o tāna mau fa’anahora’a nō te « fa’ati’amā i te mau fa’anahora’a tahito », e rēni rahi atu ā ra ’ona i tāna rohira’a « i te mā’irira’a i te mau moni-vaiiho e te fa’arahira’a o te mau tāvinira’a hōro’ahia nā te hōanira’a ». Tē tāmau nei ’ona i te porofīte i te ’auhunera’a o te fa’arava’ira’a faufa’a i Tahiti nō tē fa’ahotu i tāna mau rohira’a, nō tē ’ume mai i te feiā moni-vaiiho ’āpī e nō te fa’atupu i tāna tata’ura’a i te fa’arava’ira’a faufa’a a te Fenua mai tei ha’apāpūhia ra e te ’iritira’a a te rave rahi piha-ohipa ’āpī. Noa atu te ho’ē mara’ara’a tanotano o tāna mau fereiti ’āmui nā roto ïa i te fa’atanotanora’a e au i te mau moni-’ohipa, i te ho’ē fa’aitoiora’a nō te mauha’a-ohipa (tāmaura’a i te ho’ē [mātini] rorouira IBM) e nō te ’āpe’era’a , tē ’ite ra ’ona i tāna mau fāito-’āpī i te ’ou’ara’a mai te 13,6 mirioni e fātara roa atu i te 69 mirioni de CPF i roto i nā matahiti 1962 e 1969 atu. I teie tai’o mahana, e tītauhia rā ’ona ia fa’aū i nā tāta’ipiti ’aitata’u : i te tahi a’e pae, tā te Société de
Page 20
crédit et de développement de l’Océanie (SOCREDO) te Crédit de l’Océanie tahito o tei fa’ahotu i tāna rohira’a faremoni roa nā roto i te ’iritira’a ’āfata-moni i ni’a i te puta-moni e, i te tahi atu pae ra, tā te Fare moni de Tahiti [ti’a] ’āpī roa mai mā te poritita fārerei, e mea taehae roa ’ona. Mai ta tei fa’aarahia ra e te fa’atere nō te aveturu nō te Fare moni Indochine i te matahiti 1969 ra, « tē rohi hua nei tātou i tei mara’a ia tātou nō te fa’aherehere i te tāato’a o tā tātou moni-pu’e nō te tapiho’ora’a e tae roa ato’a iho nō te fa’arahi ia na, teie nei rā, e riro i te mea mata’u ē ’e’ita i ti’a atu i te mau matahiti o tei ma’iri a’e nei, ia au i te mau hi’ora’a nō te tā’ōti’a ’āmui o te fa’arava’ira’a faufa’a i te Fenua, e ’inaha noa atu, ia ’ite i tē tāmau o te tōra’a o te fāito tapifa’aau o tā tātou aveturu i te ho’ēā fa’atoma i tō tei ma’iri na » [30]. « ’E’ere i te mea hina’arohia te reira », o te fa’arava’ira’a ïa a te ta’ata nō Paris i tai’o i te parau ha’apapa.
I te hope’a, te mau parau ha’apapa a te Fare moni Indochine, tē fa’a’ite hua mai ra i te ho’ē arata’ira’a nō te fa’ahotura’a e nō te fa’a-tau’āpī-ra’a ’ēna i te ha’ara’a i Porinetia farāni hou a’e i te matahiti 1963 ra. E tauturu ato’a mai rātou ia ’āpe mā te matahiti tāta’itahi i te mau ’arepura’a fa’atupuhia e te ha’amaura’ahia o te Pū Tāmatamatara’a nō Patitifa mā te ha’apāpū maita’i i te a’e tahi pae, te vai-ineine o vētahi rahira’a ti’a fenua (fa’atere nō te fare tapiho’o, fatu fenua, rave-’ohipa, ’aipāito (artisan) na’ina’i etv.) o tei hiro’aro’a maita’i i te mau tanopēara’a o tei tārava mai ra i mua ia rātou e, i te tahi atu pae ra, « te ārea » e vai ra nō Porinetia teie « hoho’a nō te fa’atupura’a CEP » o tei riro ho’ēā taime ’ei aura’a parau nō te ’auhune, nō te ti’atītī e nō te ’aifāito-’ore ’ū’ana.

