Page 1
Te mau heheura’a o te putuapuna fa’aotihia i te matahiti 2021 ra e te peretiteni Macron, tē tauturu mai ra ïa ia ’ite hau atu ā i te tua’ā’ai nō te noa’ara’a mai te mauha’a tāma’i ’ātōmī farāni e te fa’anoahora’a i te ho’ē ha’api’ira’a tumu nō te hāmata’uta’u ’ātōmī. ’Aore i pāpa’ihia ē e mau o Farāni i te ho’ē mauha’a tāma’i ’ātōmī i raro a’e i te IVra’a o te Repupirita. ’Aore ato’a [i pāpa’ihia] ē e o ’ona ana’e ra ia rave i te reira, mā’itira’a fa’anaho-māite-hia i te ’ōmuara’a nō te Vra’a o te Repupirita. ’Aore ato’a ho’i [i pāpa’ihia] ē e mau ’ona i te ho’ē ha’api’ira’a tumu mā tē onono i ni’a i teie ti’amā’ara’a a fa’atae roa atu ai ia parau o Charles Ailleret i te hāmata’uta’u « pata hānoa » i te matahiti 1967 ra, mā tē fa’a’āno nā te reira i te mau fā o te mauha’a tāma’i farāni nā te tāato’a o te paraneta, i ni’a-’ē i te ’avau tōvietia [1]. E ’inaha, e ti’a ia tāu’aparauhia teie ti’amā’ara’a. Nā te hi’ora’a parau’iteha’a (technologique), tē fa’auiui fa’ahou ra te mau ’ohipa ’āpī i te tu’ā’a’ipāpa’i (historiographie) o tei fa’ahoho’a i te no’ara’a mai o te paura mai te tahi arata’ira’a ta’anoa : i fāna’o na o Farāni i te ho’ē tauturu hau’āmuimarite mana-’ore-hia i te tahi taime [2]. Tē tū’ati ra teie ’ohipa ’āmui ’iteha’a (technique) i te niu poritita a Farāni nā te pae ’Atarati (Atlantique) i te tau nō te Tama’i pūto’eto’e, i ni’a-’ē i te parau nō te pāto’i i te ’āna’ira i ni’a ia Washington.
I raro a’e i te IVra’a o te Repupirita tē fa’anaho tāpuni ra te mauha’a tāma’i ’ātōmī ia na a ’ore atu ai te reira e pāturu i te ho’ē tau’aparaura’a huira’atira
I te hope’a nō te matahiti 1954 ra, i raro a’e i te mana-fa’atere rave-’ata a Pierre Mendès-France, e i muri a’e, i te ’ava’e tiurai matahiti 1956 ra, i raro a’e i te tūtavara’a rūrū ’ore ri’i a’e a te fa’atere-hau nō te Pāruru ra o Bourgès-Maunoury, i te ’ava’e ’eperēra matahiti 1958 ra, e i te hope’ara’a, i raro a’e i te peretitenira’a a Félix Gaillard, i mana ai te
Page 2
hāmanira’a i te ho’ē paura farāni mā tē vai ’ite-’ore-hia e te mau Farāni.
O Mendès te ti’a-’ahopa poritita matamua o tei hōro’a i te ho’ē arata’ira’a mana nō te mau mā’imira’a i ni’a i te ’ātōmē fa’ehau. I te ’ava’e novema matahiti 1954 ra, ua ha’amau ’oia i te ho’ē Tomite nō te mau Ha’apā’inara’a ’Ātōmī o tāna i pūpū i te tenerara ra o Jean Crépin. Ua fa’aa’o te pāpa’i parau rahi tāmau nō te Pāruru [o te] Hau ia mau huna o Farāni i te mauha’a tāma’i ’ātōmī, i muri a’e i të tāu’aparaura’a i te reira i te ’āpo’ora’a a te mau fa’atere-hau. Topa iho nei te haufenua hou a’e teie tāu’aparaura’a, e fa’a’ohipahia atu rā te rahira’a nō te te tuha’a rahi nō te mau fa’aa’ora’aa o te parau ha’apapa a Crépin : fa’a’ohipara’a i nā mātini-ito e 2 e ti’a ia fa’atupu 70 e 80 atu kiro purutoniūmu (plutonium) i te matahiti ho’ē (pū-hāmanira’a nō Marcoule), patura’a i te ho’ē pū tāmatamatara’a i Sahara, ha’amaura’a, i rotopū i te CEA, i te ho’ē Piha-’ohipa Tuatāpapara’a ’Āmui (BEG). Te fa’atāipe ra teie fa’ai’oara’a i te Fa’aterera’a a te mau Fa’a’ohipara’a Fa’ehau (DAM), arata’ihia e te tōronae ra o Buchalet. Te mau parau fa’aau tu’urimahia, i te ’āva’e mē matahiti 1955 ra, e te feiā-piri i te tenerara de Gaulle, [mai ia] Gaston Palewski, pāpa’i parau nō te Hau i te peretitenira’a nō te ’āpo’ora’a e o Pierre Koenig, fa’atere-hau o te Pāruru, ua ’aufau te reira i te fāito 100 mīrīa farāne nō teie fa’a’aohipara’a fa’ehau [3]. ’Aita o Boegner, fa’atere nō te piha-ha’a a Palewski, i fa’aro’o ’atā ē ua fa’aarahia o de Gaulle nō tē tupu ra mā teie mau ’aitārahu huna : te no’ara’a mai i te BGE te ho’ē fenua i Bruyère-le-Châtel, i Essonne. Ua tihepuhia i reira te mau fa’ehau mā te ha’amāramarama ia rātou i te fā, o tei vai huna. I te ’āva’e tenuare matahiti 1957 ra, ua pāpa’i te tenerara Ailleret i te parau ha’apapa o tei fa’aoti i te pū tāmatamatara’a i te faura’o e fā mai ra.
Ua naho te mea ato’a, i te hope’a o te IVra’a o te Repupirita, nō te tāmatamata i te ho’ē paura. I te hope’a-roa-ra’a, i te 11 nō te ’āva’e ’eperēra matahiti 1958 ra, ua hōro’a o Félix Gaillard, peretiteni nō te ’āpo’ora’a, i te CEA i te fa’auera’a pāpa’ihia nō tē
Page 3
fa’aineine i te ho’ē tūpitira’a nō te vaeha’a matamua o te matahiti 1960 ra. ’Ei aha ïa ’ei paura ?
Te tīpu’ura’a o te matahiti 1958 : te paura nā mua a’e i te ha’api’ira’a tumu
I te ’āva’e ’atopa matahiti 1957 ra, te ha’amarūra’a o te ture Mac-Mahon ia fāna’o o Piritānia-Nui ana’e, ua ha’aparuparu ïa i te ti’aturira’a farāni nō te no’ara’a mai te te mauha’a tāma’i nā roto ia Washington (de Gaulle e te mā’itira’a i te ho’ē paura farāni). I [tōna] mana fa’ahoura’a mai, ua fa’aau o de Gaulle i roto i te ho’ē mémorandum (ha’amana’ora’a) nō te 17 nō tetepa matahiti 1958 ra, i te ho’ē fa’aterera’a paetoru Rōneta-Washington-Paris i rotopū i te OTAN e te ’ōperera’a i te mau parau huna marite. Ua arata’i te pāoa o teie fa’aani i te mā’itira’a i te manahau’ē ’ātōmī, ha’apāpū-huira’atira-hia. I te 3 nō tetepa matahiti 1959 ra, ua tūrama o de Gaulle ia Eisenhower : « Fa’ahepohia mātou ia noa’a i tei au nō tē hāmata’uta’u, ’inaha noa atu, i te ’enemi ia ’āpa’i mai ia mātou io mātou, e tītau te reira ia naho mātou ia ’āpa’i ia na io na e ia ’ite ’oia e rave atu mātou i te reira mā tē ’ore e tia’i te tahi parau fa’ati’a nō rāpae’au mai ». I te 3 nō novema matahiti 1959 ra, ua fa’aara te peretiteni i te Fare ha’api’ira’a fa’ehau ē e tītauhia o Farāni ia mau i tāna iho « pūai ’āpa’i ». A mahanahana noa ai te tāmatamatara’a matamua ravehia i te 13 nō fepuare matahiti 1960 ra, Gerboise bleue, ua tarai te tenerara Gallois i roto i te [ve’a] Le Monde i te ho’ē ha’api’ira’a tumu pāturuhia e te tītaura’a o te ti’amā’ara’a i roto i te fa’anahora’a o te mauha’a ’ātōmī, ia au i te mau ti’aturi ’atu i te pāruru fare-ha’amarara ’ātōmī hau’āmuimarite : « E rave atu o Mārite mā te taupupū roa atu ā i to na’uamua (passé) i te ataata nō tē ha’apāpū ia ’Europa ».
Tē ti’a nei te papa matameha’i o teie ha’api’ira’a tumu i ni’a i te ho’ē tāu’aparaura’a i te ’Āpo’ora’a nō te mau ture nō te tāpura fa’ehau mā’itihia nō te 5 matahiti. Pierre Messmer, tī’ā’au nō te Pāruru mai te matahiti 1960 e tae noa atu i te fa’aeara’a o te tenerara (1969), tē ’ite ra ’oia i reira i te tahi huru « nō te ha’apa’o i te ’ahopa » o te tāpura
Page 4
’ātōmī i mua i te aumana’o (opinion) [4]. I te ātea ’ē i te hoho’a tau matamua nō te ho’ē fa’aaura’a (e aha te fa’aaura’a i ni’a i te hāmata’uta’u), te ture ha’amanahia i te 8 nō titema matahiti 1960 ra, mā te fāito ho’o 5,44% nō te PIB, ua pāto’ihia e 2 taime e te Huito’ofā. Nā 31 mīrīa mā’itihia nō te 5 matahiti, tē fa’atano ra ïa ia mau o Farāni i te matahiti 1964 ra’a ra ihoā, i te ho’ē aupiti’ahuru paura A e tō rātou mau aveave, 12 Mirage IV, mā tē tia’i i te mau te’atūpita fenua-fenua (tahua nō Albion) e te mau raro-moana ’ātōmī [5]. Ua fa’a’ohipa o Michel Debré i te ’ahopa nō tāna haufenua (49.3) e ua fa’aruru i nā mau parau pāto’i e 3. Ua ha’apa’ari te ’ātōmē fa’ehau, ’ei tauvere ia na iho, i te pae ’atau au’atarati (Reynaud), te pū au’europa (Lecanuet) e te aumanahune-marumetia o tei hina’aro i te ho’ē paura ’europa, e ’oia ato’a te pae ’aui autōtiare e te mau « auti’amā » mai ia Jean-Marie Le Pen, o tei mā’iti e ’aro i te « fa’ahuehuera’a » i ’Areteria, « e o tei ’ore i fa’ata’a i te mau tino-moni ’ananui (astronomiques) nō te ho’ē tama’i [o] tā tātou, penei a’e, e ’ore roa atu e fa’atupu » [6].
Ua ’ite o de Gaulle i teie mā’e’e nō te ho’ē mauha’a tāma’i nō te fa’aohipa-’ore o tāna e fa’ahiti i te’āpo’ora’a nō te pāruru nō te 7 nō mē matahiti 1960 ra : « ’E’ita te ha’amauha’a-tāma’i-ra’a ’ātōmī e fa’a’ohipahia atu, ’aita ïa e faufa’a i te haere i reira. Teie nei rā, e mea fa’ahepo tu’utu’u-’ore-hia te mau ha’amauha’a-tāma’i-ra’a fa’aau » [7]. A ta’a noa atu ai e tē mata’u nei ’oia i te ho’ē ’apotarupo tauvere e te mana’o tumu nō te ho’ē mauha’a tāma’i fa’atupu hau (« Te fifi nō te auta’atara’a, o teie nei ïa : e riro tātou i te fa’a’ohipa i te ha’amauha’a-tāma’i-ra’a ’ātōmī, nō te mea tē ti’aturi nei au ē e fa’a’ohipahia atu te reira, e tū’ati tenā i te ho’ē tītaura’a huru [ora] o tei fa’arahi ’ino roa, e o tei hina’aro atu ia tīnai ia na ») tē ’ite ra ’oia i roto i te paura tinitane te rāve’a maita’i roa a’e e vai ai te mauha’a tāma’i ’ei fa’a’ohipa-’ore : « Mai te peu e tae mai tenā mahana, e mai te peu ē
Page 5
’aore a Farāni e paura “H”, ’aita fa’ahou ïa o Farāni o tei riro atu i tē tīnaihia ānei e aore ïa i tei riro ānei i te tahi atu ta’ata. O terā o tē fa’aotihia nei i na’uanei ».
’Aita rā te tāpura fa’aotira’a e ’ōpani ra ia na iho i te ho’ē fa’a’ohipara’a pere i te mauha’a tāma’i : ua mana’ohia te « ho’ē pūai ’ātōmī mono » mā te « huru pere-puahema » o tei ti’a « i te tāpae i te mau fā faufa’a i Rūtia ». Ua pū’ohu te tāpura fa’aotira’a ē « te ’aiferuri OTAN nō te mau tāho’ora’a rarahi » e vai nei mai te tama’i i Kōrea nō tē fa’atanotano i te ’aifāito-’ore o te mau rāve’a fa’aau i rotopū i te OTAN e te Tapu nō Varsovie « e mea tōrōtahi roa » [8]. Te mutamuta nei rā te mau Farāni nō tōna fa’aru’era’ahia, i muri a’e i te fifi nō Cuba, i te matahiti 1962 ra, a mā’iti ai o Kennedy i te « pāhonora’a tātuha’ahia » (flexible response). Te parau nō te pāhonora’a tuha-māite [ia au] i te ’arora’a, ua riro ïa ’ei ha’api’ira’a tumu nā te OTAN i te matahiti 1967 ra, o tei fa’ahepo ia Farāni ia ha’apāpū i tōna ti’ara’a.
E aha te ha’api’ira’a tumu nō te mauha’a tāma’i ’āpī ?
I te matahiti 1963 ra, ua ha’apāpū o de Gaulle i te vauvaura’a ve’a ē e tē pāto’i ra ’oia i te ’ōperera’a i te hāmata’uta’u. Tē mau ra o Farāni i tōna ti’amāra’a nō te fa’a’ohipara’a i roto i te OTAN. Ua rave fa’ahou Messmer mā te mana i te mau parau nō « te mau tāho’ora’a hi’o-ātea-hia » e nō « te mau fifi fāri’i-’ore-hia » nō te pāruru i te mau faufa’a tumu, e i muri a’e, i te matahiti 1966 ra, nō « te paruparu i te pūai atu ». Teie nei rā, ’e’ita teie ha’api’ira’a tumu e fa’anahohia mā te tahi huru ta’anoa e rēni-tārava : ua rau te ti’araa nō te paraura’a, ua papahia teie mau ’aiferuri e te ’ihipuahema mai te tama’i-muri mai ā, e ’e’ere te farāni ana’e to rātou puna.
E ’inaha, ’aita te ha’api’ira’a tumu e fa’anahohia ra i roto ana’e i te ’āpo’ora’a nō te pāruru. I muri a’e ia Raoul Castex, ’atimarara o tei feruri i te parau ha’apapa nō te paruparu i te pūai atu i te matahiti 1945 ra’a ihoā, ua pūhura nā « tenerara e 4 nō te ’apotarupo » i te huira’atira i tā rātou mau ferurira’a mā te imprimatur [nei’a] ti’aturihia o te
Page 6
mana poritita. Ua fa’ahohonu Pierre Gallois i te ’aiferuri nō te « mana fa’atūēa o te ’ātōmē » i roto i Puahema nō te matahiti ’ātōmī, i te matahiti 1960 ra, e fa’ahohonu iho ra i te parau nō te manahau’ē ’ātōmī (« ’e’ita te ataata ’ātōmī e ’ōperehia »). Ua papa o Lucien Poirier i te matahiti 1966 ra i te parau nō te faufa’a tumu i roto i te arata’ira’a o te Pū nō te tuatāpapa e nō te fāitora’a (CPE) hina’arohia e Messmer – mā te ’ore e fa’ahepo i te ti’araa puahema roa o te mau mauha’a tāma’i pere [9]. Te tauturu a André Beaufre, mā tāna Pū-haapi’ira’a farāni nō te tuatāpapara’a puahema, tei ni’a ïa i te ti’ara’a o te pūai ’āpa’i farāni i roto i te mau pūai tau’a ’āre’a te ha’afaufa’ahia ra mai roto mai ia Charles Ailleret e tāna pehe tu’iro’o « pata hānoa » o tei fa’aara i te ti’amā’ara’a hope nō te mā’itira’a i te mau fā.
E tai’ohia te mau mana’o ’e’ē i roto i te rahira’a o teie mau parau. Tō tei nā te paruparu i te pūai atu, nō roto mai ïa i te mau tāho’ora’a rarahi peretāne-marite. Te mau « fifi fāri’i-’ore-hia », nō roto mai ïa i te Puta tea piritānia nō te matahiti 1962 ra, mātauhia e Gallois o tei ’āmui i te ho’ē pupu nō te OTAN tītauhia nō te feruri i te pāruru ’europa i roto i te arata’ira’ nō te ’aifātio-’ore te mau pūai fa’aauhia [10]. Tē ti’a ra o Raymond Aron nō te fātatara’a o te mau ’ihimana’o, ’ei mareva i rotopū i te mau Hau-’Āmui [Marite] e ia Farāni. I te matahiti 1960 ra, i roto i tāna parau-’ōmaura’a i Te Puahema nō te matahiti ’ātōmī a Gallois, tē tau’apapa ra ’oia te tumuti’a o te hāmata’uta’u. I roto i Te Tāu’aprau Rahi. Ha’api’ira’a i te puahema ’ātōmī, ’āparau-rahi-hia i te mau Hau-’Āmui [Marite], ua ’āpe’e ’oia i te inera’a o Kennedy nā te pāhonora’a tātuha’ahia, mā te mana’o ē te « tama’i hope » a te mau tāho’ora’a rarahi, o te tahi ïa punura’a ’e’re i te mea pāpū roa. [11]
Page 7
Ua papahia ānei teie ha’api’ira’a tumu i ni’a i te ho’ē mauha’a ’aitere tano ia pāpū ? Ua fa’atito mana’o [teie] uiuira’a i te ’ihiporitita ra o Benoît Pelopidas e te ’ihirahu’a (physicien) ra o Sébastien Philippe i te mau ’ihitu’ā’ai ra o Maurice Vaïsse e o Dominique Mongin [12]. Mā te ’ore e ’imi ia ’ite-pāpū-noa-hia te tai’o mahana ti’a i pāutuutu mai ai te ha’api’ira’a tumu o te manara’a ’iteha’a o te paura farāni e tōna mau aveave, mā tē tītau [teie] uiuira’a i te mau hoho’a e tae noa atu i te mau ’ihi, tē ha’apāinu ra te mau putuapuna [i te mana’o] i ni’a i te huru ’aitere o te pūai ’āpa’i i roto i te mau matahiti 1964-1965. Te pāpū maori mai ra te ha’api’ira’a, nō te taime matamua roa, i te ho’ē mauha’a fa’ehau nā roto i te otira’a mai te Mirage IV, aveave matamua farāni i te matahiti 1964 ra. E tae te manureva i Varsovie e ’aore ïa i Belgrade e e naea’ehia o Sébastopol e o Leningrad mā te tītōra’a [mōrī] nā roto i te ho’ē Vautour e tāpae atu ai i Moscou e i Stalingrad mā te manu-tītō [mōrī] KC 135 ho’ohia mai ia Boeing e fa’ata’ahia ’ei turu i te mau Mirage IVA i te ’āva’e ’atopa matahiti 1964 ra, o tei fa’a’itehia mai e te hoho’a-fenua ’apahia i te parau putu fa’aineine nō te ’āpo’ora’a nō te pāruru nō te 19 nō tenuare matahiti 1962 ra i ni’a i te « Mau pūai ’aitere o te Mirage IVA » :
Figure 1

Tāipe 1. « Mau pūai ’aitere o te Mirage IVA », puna : SGDN, parau putu fa’aineine ’āpo’ora’a nō te pāruru i te 19 nō tenuare matahiti 1962 ra.
Page 8
E tītauhia te manureva e uta i te ho’ē mauha’a tāma’i [fāito] 60 kirotane, tāmatahia i ’Areteria : te AN 11. Ua tāu’aparauhia tōna pāutuutura’a i te ’āpo’ora’a nō te pāruru nō te 30 nō ’atopa matahiti 1964 ra. Ani iho ra o Thiry : « E rave ānei i te ho’ē tūpitira’a tāmata nō te mauha’a tāma’i Mirage IV i Porinetia ? ». Te tenerara Maurin, tōmāna nō te mau Pūai Māreva puahema (FAS), tē ha’ape’ape’a ra ’oia i te ahu fa’atupuhia ’oi horomi’ihia e te puo nō te faura’o i te ’ōtamu [13]. Tē tāmarū ra o de Gaulle : « ’aore e ataata ia pā’ina hape te ho’ē paura i Mont-de-Marsan » (pū nō te mau Mirages IV). Fa’ariro a’e nei o Pompidou ia na ’ei ti’a nō te ti’aporo, e ani iho ra ē « ’eita ānei te paura e tū’ino ia na iho ia ha’apa’i’uma ana’e ’ona » [14]. ’E’ita roa atu e hope te pāpū-’ore nō te vaivaira’a o te paura AN-11 noa atu ïa te mau parau fa’aau a Hirsch, i teie 30 nō ’atopa matahiti 1964 ra : « Ua tāpa’ohia te fa’aineinera’a. I te ’āva’e tenuare, e tātā’ihia atu ïa te reira. Te mau ’ino ’itehia i ni’a i te ha’apā’ina, ’aita te reira e parau mai ra ē ’e’ita te mauha’a tāma’i e ’aitere ». Jean Forestier, ti’a-’ahopa nō te tāpura o te mau Mirage IV A, tē ha’amana’o mai ra i tōna i’oa-topa ahoaho ’ei « paura māhīhī » [15]. Ua fāri’i Maurin ē e vai mana’o noa te hāmata’uta’u e roa noa atu te taime ia ’ore ia ravehia te tāmatamatara’a mā tē tāora māreva : « A ’ore noa atu ai e ravehia te mau tāmatamatara’a a te CEA, ’e’ita ïa e ti’a atu ia ’u ia parau e te vai ra a ’u ho’ē paura ’aitere ». Fa’aoti iho ra de Gaulle : « E tītauhia ia rave i te ho’ē tāmatamatara’a mau, mai tō te taime tupura’a tama’i, nō te ho’ē paura A tāorahia e te manureva ». Fa’atū’ati parau a’e nei te mau ti’a ’āpo’ora’a nō te pāruru nō te 30 nō ’atopa ia « ha’apā’inahia te ho’ē paura tāora i te ho’ē Mirage IV ia au i te mau tupura’a mau » nō tē ’ite ē « e haere
Page 9
ānei te reira » [16]. Ua fa’ahereherehia te mauha’a tāma’i i te matahiti 1966 ra hau a’e tōna tāmatamatara’a manureva [17].
O te ho’ē ïa fāito ’āpī nō te paura A, vaivai hau a’e, ’ōpuahia nō te matahiti 1966 ra mā te i’oa AN-21, o tei tāmatamatahia i Moruroa, ’ei pāhonora’a i te hina’aro fa’a’itehia, i te 30 nō ’atopa matahiti 1964 ra, e te tenerara Maurin nō tē ’ōpua i te ho’ē tāmatamatara’a mā te faura’o ’āpī « i te CEP i tē ineinera’ara’a ihoā ’ona ». O te huru ïa o te ho’ē o te mau fa’a’ohipara’a rū roa a’e o te pū ’āpī, hou a’e te ineine hope’a o te paura H. Te tūpitira’a matamua mā te manureva o te paura A, i te 19 nō tiurai matahiti 1966 ra, i tua atu ia Moruroa (tāmatamatara’a Tāmūrē) ’aita ïa e ha’amana ra i te AN11, maori maita’i rā i te AN21.
Tē pāpū e tē ’ore, te vai nei rā tā te pūai ’āpa’i farāni te ho’ē ha’api’ira’a tumu o tei fa’aau ’ata ia ’ite ē e nāmua ānei ho’i ’ona e aore ïa e fa’atanotanora’a ānei ho’i ’ona i te nu’uraa parau’iteha’a a te DAM. ’Inaha te mau mauha’a tāma’i ’ātōmī pere (ANT, hurira’a nō te reo marite ra « tactical nuclear weapon ») ti’ahia nā roto i tē fa’aha’iha’ira’a, mā tē fa’atupu i te ho’ē pūai [fāito] ho’ē au’ahuru kirotane. Te Nu’u Fenua, tu’uhia i te ihiti o te fa’aitoitora’a nō te hāmata’uta’u, ua tāmarūhia ’ona nā te ineinera’a hope’a o Pluton, te ho’ē te’atūpita nō te ho’ē āteara’a 120 kiromētera mā tē uta i te AN-51 [fāito] 10 e ’aore ïa 25 kirotane. Te tenerara Lavaud, ’auvaha fa’aterehau nō te ha’amauha’a-tāma’i-ra’a, fa’ehau muritama’i, ra’atira tahito nō te hui-fa’atere o te mau nu’u [fa’ehau], ua fa’auehia e Messmer ia « ’ōpua i te mau tuatāpapara’a nō te mau faura’o pere ». Te tenerara Le Puloch, ra’atira nō te hui-fa’atere nō te Nu’u fenua, ua turu rahi ’oia i te faufa’a ia arata’ihia teie mau tuatāpapara’a o tei mana’o ra i te fa’a’ohipara’a « o te purutoniūmu e o te purutoniūmu reporepo nō te mauha’a tāma’i pere ». Teie mana’o tumu, ha’apāpūhia i te matahiti 1963 ra, ua tītua ïa i te ho’ē fa’aotira’a mana i te’āpo’ora’a nō te pāruru nō
Page 10
te 10 nō novema matahiti 1966 ra, ’inaha tē vai ra te purutoniūmu e tano.
Tē vai ra tā Washington [teie] huru mauha’a nō te pāhonora’a tātuha’ahia : ua ha’amau-haere-hia tāna mau Honest John i Farāni mai te matahiti 1957 ra. Nō te aha rā ho’i e mau ai i te ho’ē faura’o pere, mauha’a tāma’i nō te fa’a’ohipara’a, i roto i te arata’ira’a a te ha’api’ira’a tumu farāni [i mua] i te mau tāho’ora’a rarahi ? Ua tu’uhia teie ANT, mā te maita’i e te ’ino, i roto i te ha’api’ira’a tumu. Te tohu ra Ailleret ē e fa’atupu mai [teie ANT] i te mau ’ēfē puahema. Ua tāpa’o Gaulle i te reira i roto i teie tahua mā tē fa’ariro ia na mai « te ho’ē rāve’a hau atu ā nō te ārai i te ’Apotarupo ». I te matahiti 1964 ra, i mua ia Peyrefitte, ua tūrama ’oia ē ’e’era i te tahi rāve’a nō te fa’atanotano i te ’aifāito-’ore o te mau pūai fa’aauhia i ni’a i te tahua ’arora’a, o te ho’ē rā « tāpa’o fa’aitoito » ia ti’aturi te ennemi i te fa’aotiraa e fa’a’ohipahia te mauha’a tāma’i puahema [18]. I te matahiti 1970 ra, ua tae i te tenerara de Boissieu ra teie parau tu’utu’u a tōna metua-ho’ovai tāne : « Mai te peu i te tahi mahana, nō te mau uiuira’a nō te faufa’a, e tītauhia ’oe ia mā’iti i rotopū i te ’ātōmē pere e te ’ātōmē puahema, a ti’aturi mai ia ’u nei, a fa’aitoito i ni’a i te ’ātōmē pere, ’inaha e mea hau a’e ia fa’aitoito i ni’a i tei nāmua i te ’apotarupo i tei ni’a [iho] i te ’apotarupo ». I te matahiti 1966 ra, ua fa’ahohonu Lucien Poirier i te parau nō te « tāmata » o tei turuhia e te Puta tea nō te matahiti 1972 ra, hou a’e a fa’ahepohia mai ai te fa’anahora’a nō te « fa’aarara’a hope’a » fa’a’ohipahia i te matahiti 1975 ra i te taime nō te ho’ē vauvaura’a ’orerohia i te pū nō Mailly e Jacques Chirac, a Fa’atere-hau matamua ai nō Valéry Giscard d’Estaing.
.
Te no’ara’a fa’aau ’atā o te paura H e te mau ha’auiuira’a a te ha’api’ira’a tumu
Ua ha’apāpū te tūpitira’a Canopus nō te 24 nō ’atete matahiti 1968 ra i te hina’aro o de Gaulle i te ti’amā’ara’a e te mana ararua mā te mauha’a ’ātōmī (paura H). Te ha’api’ira’a tumu farāni niuhia i ni’a i nā e fa’anahora’a e 3, māreva, moana (raro-moana tāora faura’o) e fenua (tahua nō Albion, mā te mau
Page 11
te’atūpita tanuhia, mā’itihia i te matahiti 1965 ra), ha’apotohia mā te parau fa’ahae « pata hānoa », ’e’ere ïa ē e tē ’ite ra o Paris i te mau ’enemi ana’e. Ti’amā, ’e’ere o Farāni i te turu-’ore i roto i te tama’i pūto’eto’e. ’Aita ’oia i ha’amarirau i tāna turu ia Washington i te taime a fifi ai te mau te’atūpita i Cuba. Teie nei rā, te ta’anora’a (solitude) o te fa’aitoito, e fāito ho’o tōna : e hōro’a te mauha’a tāma’i i te ho’ē ti’amāra’a hope nō tē papa i tāna ha’api’ira’a tumu nō tē fa’a’ohipara’a o tei ine ia au i te mau peretiteni o te Repupirita.
Mai te taime a ravahia ai te mā’itira’a peretiteni mā te mā’itira’a huira’atira ti’a (1962), ua ora-ta’ata te tenerara de Gaulle i te manahau’ē ’ātōmī farāni ; tē tāpe’a ra ’oia i te tēpeta (sceptre) repupirita [19]. Te huru-ta’ata o tei tāumi-pitopito atu i te paura, ua riro ïa ’ei tuha’a nō te hāmata’uta’u. Ua parau ’oia i te reira ia Eisenhower : « Ua ’ite te mau Tōvietia ia ’u. Ua ’ite rātou ē ia tomo-haru rātou ia ’Europa to’o’oterā (occidentale), e, tē vai ra tā ’u pūai ’āpa’i, e fa’a’ohipa vau i te reira, e riro te reira ’ei hāmata’uta’u hau atu ā. Fa’ahepohia vau ia noa’a i te pūai ia riro rūru’a-’ore [o vau] ana’e ra ». Ua ferurihia te ha’api’ira’a tumu i roto i te mau tomite nō te pāruru, te ’Äpo’ora’a nō te mau ha’amauha’a-tāma’i-ra’a ’ātōmī, e tae noa atu i te ’āpo’ora’a [a te] hau nō te tītorotorora’a ’ei reira e ’āmui ai te fa’atere-hau matamua, te mau fa’atere-hau tītauhia, te CEMA, te DAM. Teie nei rā, tē nane ra te peretiteni tāta’itahi ia tu’u i tāna tāpa’o : tē tō ra te huru-ta’ata-ra’a, nā ni’a-’ē i te fa’aotira’a nō te fa’a’ohipara’a, i te ha’api’ira’a tumu.
Ua onono o Pompidou i ni’a i te fa’anahora’a fa’atupuhau a te hāmata’uta’u mā te parau nō te rava’ira’a e ’aore ïa nō « rava’i-’eta’eta-ra’a » : te mau ra o Farāni i te nūmera tano roa a’e nō te mau mauha’a tāma’i ’ei fa’ahepora’a i te mau « fifi fāri’i-’ore-hia », mā tē tāpa’o ’ore ia na i roto i te tata’ura’a mauha’a tāma’i o nā pūai rarahi e 2. Te puta tea nō te matahiti 1972 ra fa’aineinehia e Debré i raro a’e i te peretitenira’a a Pompidou, tē fāri’i ra ïa i te pūai ’āpa’i te ’ahopa nō tē ārai-pāruru o te Poroono e nō tē ’āmui i tā ’Europa e ’oia ato’a rā nō tē pāruru i te mau fenua ātea [i raro a’e] i te manahau’ē farāni, i roto i ho’ē parau a au-degaulle nō tē pāto’i te mau ’apa’apa.
Page 12
Ua tāmarū tōna mono i te ha’api’ira’a tumu : ua tāpa’o tau maoro na te tu’ā’a’ipāpa’i a « te fa’atanora’a o te puahema ’ātōmī farāni i ni’a i tā te mau Hau-’Āmui [Marite] i raro a’e ia Giscard d’Estaing », e ’inaha i ’ite ’aifāito na te OTAN, i te matahiti 1974 ra, i te faufa’a o te pāturura’a ti’amā o te pūai ’āpa’i farāni [20]. Te vauvaura’a o tā te fa’atere-hau matamua Raymond Barre e ’orero i Mailly i te matahiti 1977 ra, tē ha’afātata ra ïa i te ANT i te pāhonora’a tātuha’ahia a te OTAN, mā te tāu’a-’ore i te tāpa’o fa’aitoito au-degaulle e ’aore ïa nō te fa’aarara’a hope’a au-chirac. I te matahiti 1979 ra, te fifi o te mau te’atūpita ’Europa, tē ’ite ra ïa i te OTAN i te pāhonora’a i te mau SS-20 tōvietia ’āpapahia i te matahiti 1977 ra mā tē ha’amau i ’Europa to’o’a’oterā i te mau aveave ’āpī. ’Aita o Farāni, māhiti ’ē i te fa’aterera’a roto, i tā’atihia i te fa’aotira’a. O te ho’ē ānei o te mau tumu nō reira te mau tupura’a mana’o i pūai ’ore a’e ai i te tahi vāhi ’ē atu ?
Te ’āpitira’a o te pae ’aui i te [parau o te] hāmata’uta’u, na’uatau noa atu ïa tē ta’a’ē i te fifi, ua fa’ariro ïa i te mā’itira’a matamua o te ho’ē peretiteni autōtiare i te ’anotau ’ātōmī, i te matahiti 1981 ra ’ei parau ’ore nō te ha’api’ira’a tumu o te hāmata’uta’u, te manuia o François Mitterrand [nō roto mai ïa] i fa’aineinera’a a te ’āpitira’a a te PC [Pupu Au’āmui] e te PS [Pupu Autōtiare] i te hāmata’uta’u [21]. Ua tu’u te peretiteni ’āpī i te pūai ’āpa’i i rōpū o te pāruru o te mau « faufa’a tumu ». Mā te ’ore e ha’apāpū i teie mau [« faufa’a tumu »] (e riro atu te fa’aarara’a hope’a ’ei huru tāpa’ora’a ē ua pa’ohia rātou e te ’avau), tē pāruru ra te paura ia rātou i te ho’ē ’arora’a ’ātōmī e ’oia ato’a i te ho’ē ’arora’a fa’aauhia. Mā tē fa’aū i te mau fa’anahora’a pāto’i-’ātōmī i ’Europa, ua turu Mitterrand i te OTAN e ua fa’aara ’oia i Bundestag, vāhi tāpa’o nā roto i tōna pirira’a i te ’avau tōvietia : « O vau, o vau ato’a nei, tē pāto’i ra i te mau te’atūpita ’europa. Teie noa rā, te ’ite atu ra vau i te tahi mau mea ’ohie roa, i roto i te tāu’aparaura’a nō na’uanei, te fa’atupura’a hau e te tāato’a o tōna aura’a, tei te To’o’a-o-te-rā ’ona, e te mau te’atūpita ’europa ra, tei te Hiti’a-o-te-rā ; e tē
Page 13
mana’o nei au ē e ti’ara’a tū’ati-’ore terā ». Te tīnai ra te fa’atere-hau o te Pāruru Charles Hernu, i te matahiti 1984 ra, i te [mau] ’āno’ira’a tāato’a nō te parau o te mau ANT : ’e’ere rātou i te mau mauha’a tāma’i nō te fa’a’ohipara’a ’ei pāhonora’a tātuha’ahia, e mau mauha’a tāma’i « puahemahou » rā i roto i te arata’ira’a nō te fa’aara hope’a o tei tāpa’o fa’ahou i te ha’api’ira’a tumu farāni i roto i te fēti’ira’a audegaulle. E ’inaha, tei teie ’anotau te fāra’a mai te parau nō de Gaulle-Mittérand.
Te PS i te mana-fa’atere : te « 3ra’a o te u’i nō tā tātou ha’api’ira’a tumu » nā te hope’a o te Tama’i pūto’eto’e
Te 2ra’a nō te tau-mana a te peretiteni autōtiare, o te taime ïa nō te ha’apāpū i te ha’api’ira’a tumu i mua i te ho’ē RFA [Repupirita Manarua Heremani] tū’ati-’ore ia riro mai te mau pupu [fa’ehau] tōvietia ’ei mau fā i te fenua heremani nō te fa’aara hope’a. I te 11 nō ’atopa matahiti 1988 ra, ua ’orero Mitterrand i te tahi vauvaura’a māramarama ’atā i te Pū-haapi’ira’a nō te mau Tuatāpapara’a Teitei o te Pāruru [i te] Hau : « Te mau mauha’a tāma’i puahemahou, ’aita ïa i fa’aineinehia ’ei pū’oi i te mau mauha’a tāma’i fa’auhia. Tē ti’a ra rātou, te tanora’a, i te ’ōmuara’a o te arata’ira’a ’ātōmī ». Nō te tāmarū i te RFA, tē fa’arava’i ’oia, nō te parau o te monora’a ia Pluton : « Oia mau, e ti’a atu te fa’aarara’a hope’a i te hōro’ahia i ni’a ana’e i te mau ’ōpuara’a ’eta’eta fa’ehau. E nā reira ho’i ia māramarama i te fa’a’ohipara’a ia Hadès ». Marūra’a nō te fa’a’ohipara’a e māramarama ’atā [o te] ha’api’ira’a tumu : ua tāmau-maori-hia ho’i te Hadès, ia au i te mā’itira’a, i te upo’o [fāito] 80 kirotane e ’aore ïa mai te 5 e 10 atu kirotane, e ti’a ia nae’a 25 fā tōvietia mai Farāni atu nei.
I mua i te fa’ahepo a Helmut Kohl, tē hema ra Mitterrand i tē fa’a’ore i te pūai nō tē fa’atano i ni’a i te mau pupu [fa’ehau] tōvietia e haere ra nā ni’a i te tino fenua heremani, teie nei rā, tē hina’aro ra tōna fa’atere-hau nō te Pāruru, Jean-Pierre Chevènement, i te peretiteni ia fa’aherehere i te mā’itira’a ti’amā « o te mau huru ’āpa’i nō te fa’aarara’a hope’a » ’ei « fa’atāpae i te māramarama ’atā i ni’a i tōna vaira’a ti’a i roto i te vārua o te ho’ē ’enemi vaipaha
Page 14
(éventuel) » [22]. Nō tē fa’arūru’a i teie mā’itira’a i tō RFA e nō tē tātara ia na i rāpae i te mana’o a te pehe-tiurai tōvietia nō te ho’ē ’europa ’aina-’ātōmī-hia, arata’ira’a nō te ho’ē tāho’ē-fa’ahou-ra’a heremani, ua tu’u Chevènement i mua i te parau nō te ho’ē « ’Europa nō te pāruru » [23]. E te reira, ’aita ’oia e ha’apae ra i Te ta’a’ēra’a farāni, (upo’oparau nō te puta a Julliard, Furet e Rosanvallon nei’ahia i te matahiti 1988 ra), ia riro ’ei pūai ’ōtahi ānei, i ’Europa, ia fāna’o i te ho’ē pūai ’āpa’i ti’amā [24]. 10 matahiti hou a’e i te fa’aarara’a ’āmui farāni-piritānia i Saint-Malo, i te ’āva’e titema matahiti 1998 ra, ua fa’ahohonu Chevènement i te parau nō te ho’ē pāruru ’europa, te mea noa rā, ’eiaha ’ona e fa’atahe i te « pūai ’ātōmī » o Farāni. Ua ’ōpua mau ho’i ’oia ē « te mau tumu tāpura faufa’a e fenua-poritita (te mara’ara’a o ’Ātia e te Moana Patitifa), e arata’ai pāpū te reira i te mau Hau-’Āmui [Marite] ia fa’aiti i tā rātou tauto’ora’a ’europa » [25]. Ua tāu’aparau [Chevènement] e o Egon Bahr, tāipe nō te SPD, i te ’āva’e tiunu matahiti 1989 ra. Ua tau’ati te ’iriti-ture heremani i te parau nō te ho’ē ’Europa nō te Pāruru patuhia nā te ’āpiti farāni-heremani, ’ei reira te vairaa mauhaa tama’i ’ātōmī farāni-heremani, ’ei reira te vaira’a tauha’a ’ātōmī farāni e riro atu ai ’ei pou nō te ārai-pāruru ’europa [26]. Te nīnā ra te tāho’ē-fa’ahou-ra’a heremani i teie hi’ora’a.
E aha te hāmata’uta’u i muri a’e te Tama’i pūto’eto’e ?
A fa’aherehere noa ai o Mitterrand i tāna poritita ia au i te ’aina-mauha’a-tāma’i-ra’a papahia e Moscou rāua o Washington (ua pāpa’i ’oia ia Bush i te ’āva’e tiurai matahiti 1989 ra ē te hina’aro ra o Farāni e fa’atura « manahau’ē i te mau fa’anahora’a
Page 15
nō te fa’a’ohipa i te mau fa’aitira’a fa’aauhia nō tē fa’aherehere i tāna puahema ti’amā nō te hāmata’uta’u ’ātōmī » [27]), ua arata’i te hi’ara’a o te patu ia Chevènement ia fa’aineine e 2 fa’atumura’a-mana’o ’e’ere roa atu ’ei ti’avaru : te ho’ira’a i nā fa’aterera’a e 3 fa’aineinehia, i te matahiti 1958 ra, e de Gaulle ; te hi’ora’a nō te « ho’ē te hāmata’uta’u farāni-heremani ». Tōna fāriura’a i te ’ōperera’a puahemahou e o Heremani o tāna i ’aro tu’utu’u-’ore, e au ïa te reira i te tahi horo-’ē-ra’a i mua : i roto i tahi pāpa’ira’a nō te 9 nō ’eperēra matahiti 1990 ra, ua tītau ’oia e fa’anaho i te ho’ē parau fa’aau nō te tāu’aparau i te mau fā fa’atorohia e te ho’ē fa’aara’a hope’a e nā tē fāri’i i te ho’ē parau fa’ati’a nō te tūpitara’a ’āmui [28]. Te mata’u ra te fa’atere-hau i te ho’ē Heremani ’ātōmīhia nā roto ia na iho : « Mai te peu ē i roto i nā 10 matahiti, tē ti’aturi ra o Heremani e noa’a te mauha’a tāma’i ’ātōmī e ’e’ita ’ona e ti’atītī fa’ahou i te pae hope’a i te mau To’o’a’oterā nō tōna ārai-pāruru, ’aore re’a fa’ahou e tāmarāura’a i tōna marupūai nā ’Europa » [29]. Ua fa’aau ’oia [Chevènement] e « patu i te ho’ē te hāmata’uta’u farāni-heremani » [30]. Te inera’a ararua nō te tau poai nō te matahiti 1990 ra, ua tāpae te reira i te parau papa nō Moscou nō te 12 nō tetepa matahiti 1990 ra « mā tē tāpa’o i te arata’ira’a hope’a nō ni’a ia Heremani », o tei tāpiri i te ’iriamene (horizon) nō te ho’ē Heremani ’ātōmīhia. Tē fa’aau ra tāna ’irava 3 : « Te mau haufenua o te Repupirita manarua o Heremani e o te Repupirita manahune heremani, te ha’apāpū fa’ahou ra rātou ia ha’apae i te hāmanira’a, i te noa’ara’a e i te hi’opo’ara’a mauha’a tāma’i ’ātōmī, ’ihiora e ’ihitemeia (chimiques) ».
Ua ha’aparuparau te hope’a o te tama’i pūto’eto’e i te fāito fāri’ira’a o te mau tāmatamatara’a ’ātōmī. Ua pāto’i o Farāni ia tu’urima i te parau papa nō Moscou nō te matahiti 1963 ra mā te ’ōpani i te
Page 16
mau tāmatamatara’a māreva (TIPEN) (tē tūpita ra ’oia nā te ’apura’i (atmosphérique) mai te matahiti 1966 e teae atu i te matahiti 1974 ra i Porinetia), i muri a’e i te Parau Papa nō te ’Aina-Parare (TNP) papahia i te matahiti 1968 ra nō tē fa’aiti i te pupu ’ātōmī a te mau Hau o tei rave ho’ē a’e tāmatamatara’a hou a’e te matahiti 1967 ra. ’Aita o Paris i tu’urima i TNP maoti rā i te matahiti 1992 ra, matahiti nō te tau-fa’ataime i tāna mau tāmatamatara’a i te CEP e o te hope’a nō te hāmanira’a i te purutoniūmu (plutonium). O te ’anotau ïa nō te pāruru i te mau Hadès, fātata roa i te tātaratarahia, mai i te tahua nō Albion (1996-1998), i muri a’e o te CEP (1998), i muri a’e i te tārena hope’a nō te matahiti 1995-1996 o tei tū’ati i te hope’a o te hāmanira’a i te ’uraniūmu (uranium) fa’arava’ihia.
Ua fa’a’ohipa atu ra rā Farāni i te ho’ē tāpura nō te fa’atohu rorouira ’ei ’atu’atu i tāna pūai ’ātōmī. Te puta tea nō te matahiti 1994 ra, pāpa’ihia i te taime nō te fa’aterera’a-’āmui Mitterrand/Balladur, tē pāturu i teie fa’aitira’a i te fa’aitoito ’ātōmī nā roto i te parau nō te « hotu o te fa’atupuhau ». Tē onoono nei ’ona i ni’a i te ’ati o te pararera’a, o tei fa’a’ite rā i te faufa’a o te mau pūai fa’aauhia mau e te mau pūai nō te tāorafā (projection) i roto i te parau o te mau tama’i nō Golfe e te mau Balkans. Ua fāri’ihia te fa’aitira’a o te’ātōmī e J. Chirac i roto i te ho’ē vauvaura’a nō te ’āva’e fepuare matahiti 1996 ra : « E ti’a ia tātou ia ’o’oti i te maita’i o te fa’aeara’a e hōro’ahia mai ra i te vaira’a puahema na’uanei nō tē feruri fa’ahou ā i to tātou ti’araa ’ātōmī ».

